પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાયતા યોજના

ચર્ચામાં કેમ? 

તાજેતરમાં, કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે \'નેશનલ સોશિયલ આસિસ્ટન્સ પ્રોગ્રામ\' (NSAP) ને ચાલુ રાખવા અને તેનું નામ બદલીને \'પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાયતા યોજના\' રાખવાની મંજૂરી આપી છે. આ સાથે, દિવ્યાંગતા પેન્શનમાં પણ સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. 

\'પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાયતા યોજના\' વિશે મુખ્ય તથ્યો કયા છે? 

• મૂળરૂપે ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૯૫ના રોજ \'નેશનલ સોશિયલ આસિસ્ટન્સ પ્રોગ્રામ\' (NSAP) તરીકે શરૂ કરવામાં આવેલી આ યોજના, ગરીબી રેખા નીચે (BPL) જીવતા એવા પરિવારોને આર્થિક સહાય પૂરી પાડે છે જેઓ વૃદ્ધાવસ્થા, વિધવાપણું, દિવ્યાંગતા અથવા પરિવારના મુખ્ય કમાનાર સભ્યના મૃત્યુ જેવી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. 
• બંધારણીય આધાર: આ યોજના રાજ્યની નીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP) હેઠળના અનુચ્છેદ ૪૧નો અમલ કરે છે, જે રાજ્યને તેની આર્થિક ક્ષમતા મુજબ બેરોજગારી, વૃદ્ધાવસ્થા, બીમારી અને દિવ્યાંગતાના કિસ્સામાં જાહેર સહાય પૂરી પાડવા માટે નિર્દેશ આપે છે. 
• નોડલ મંત્રાલય અને ભંડોળ: આ યોજના ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય હેઠળ ૧૦૦% કેન્દ્રીય ભંડોળ ધરાવતી \'કેન્દ્ર પ્રાયોજિત યોજના\' (Centrally Sponsored Scheme) તરીકે અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. તે ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં પાત્ર લાભાર્થીઓને ન્યૂનતમ આર્થિક સહાય પૂરી પાડે છે. 
• અમલીકરણ: આ યોજનાનું અમલીકરણ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા કરવામાં આવે છે. જેમાં ગ્રામ પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ લાભાર્થીઓની ઓળખ કરવામાં મદદ કરે છે, અને ચૂકવણી મુખ્યત્વે \'ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર\' (DBT) દ્વારા કરવામાં આવે છે. 
• નાણાકીય ફાળવણી: પાંચ વર્ષ (૨૦૨૬-૨૦૩૧) માટે ₹૫૩,૪૨૮ કરોડની ફાળવણી મંજૂર કરવામાં આવી છે, જે તમામ ૩૬ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં અંદાજે ૩.૨૦ કરોડ લાભાર્થીઓને આવરી લેશે. 
• રાજ્યો દ્વારા વધારાની સહાય: રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો કેન્દ્રીય યોગદાન ઉપરાંત વધારાની પેન્શન સહાય પૂરી પાડે છે. આ વધારાની રકમ (ટોપ-અપ) દર મહિને ₹૫૦ થી ₹૫,૭૦૦ (સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ મુજબ) સુધીની હોય છે, જેના પરિણામે ઘણા રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સરેરાશ માસિક પેન્શન આશરે ₹૧,૧૦૦ જેટલું થાય છે. 
• સાતત્ય: વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન, વિધવા પેન્શન અને કૌટુંબિક લાભ યોજનાઓ યથાવત ચાલુ રહેશે, જ્યારે દિવ્યાંગતા પેન્શનમાં પાત્રતા, વ્યાપ (કવરેજ) અને સહાયની રકમના સંદર્ભમાં સુધારા કરવામાં આવ્યા છે.

પ્રધાનમંત્રી દિવ્યાંગજન પેન્શન યોજના હેઠળના મુખ્ય સુધારાઓ કયા છે? 

• ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૯માં \'ઈન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય વિકલાંગ પેન્શન યોજના\' (Indira Gandhi National Disability Pension Scheme) તરીકે શરૂ કરવામાં આવેલી આ યોજનામાં, મૂળભૂત રીતે ગરીબી રેખા નીચે (BPL) જીવતા અને ઓછામાં ઓછી ૮૦% દિવ્યાંગતા ધરાવતા ૧૮ વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના વ્યક્તિઓને પેન્શન આપવામાં આવતું હતું.
• કાનૂની આધાર: આ સુધારાઓ યોજનાને \'દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો અંગેના કાયદા, ૨૦૧૬\' (Rights of Persons with Disabilities Act, 2016) સાથે સુસંગત બનાવે છે. આ કાયદો \'દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો અંગેના સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંમેલન\' (UNCRPD) ના અમલીકરણ માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો. 
• આ કાયદાની કલમ ૨(r) મુજબ, \'બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતા\' (benchmark disability) ધરાવતી વ્યક્તિ એટલે એવી વ્યક્તિ કે જેને સક્ષમ સત્તાધિકારી દ્વારા પ્રમાણિત કરાયેલ, નિર્દિષ્ટ પ્રકારની ઓછામાં ઓછી ૪૦% દિવ્યાંગતા હોય. 
• સુધારેલી પાત્રતા: દિવ્યાંગતાની લઘુત્તમ મર્યાદા ૮૦% થી ઘટાડીને ૪૦% કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, ૧૮ વર્ષની લઘુત્તમ વય મર્યાદા પણ દૂર કરવામાં આવી છે, જેનાથી જન્મથી જ પાત્રતા પ્રાપ્ત થાય છે. 
• પેન્શનમાં વધારો: માસિક કેન્દ્રીય સહાયમાં ૨૫% નો વધારો કરવામાં આવ્યો છે: 
• ૮૦ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના વ્યક્તિઓ માટે: માસિક સહાય ₹૩૦૦ થી વધારીને ₹૩૭૫ કરવામાં આવી છે. 
• ૮૦ વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના વ્યક્તિઓ માટે: માસિક સહાય ₹૫૦૦ થી વધારીને ₹૬૨૫ કરવામાં આવી છે. 
• વ્યાપમાં વિસ્તરણ: લાભાર્થીઓની સંખ્યા ૮.૩૩ લાખથી વધારીને ૨૭.૪૮ લાખ કરવામાં આવી છે. 
• અમલીકરણ: પાત્રતા, લાભાર્થીઓની સંખ્યા અને સહાયના દરોને આવરી લેતી સુધારેલી માર્ગદર્શિકા, કેબિનેટની મંજૂરી મળ્યાના ત્રણ મહિનાની અંદર બહાર પાડવામાં આવશે અને તેનો અમલ કરવામાં આવશે.

નિષ્કર્ષ

• પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાયતા યોજના વિકલાંગતા માટેના વ્યાપક કવરેજ, વધુ સારી આર્થિક સહાય અને નબળા પરિવારોને સતત ટેકો પૂરો પાડીને ભારતના સામાજિક સુરક્ષા માળખાને મજબૂત બનાવે છે. 
• વિકલાંગતા પેન્શનને \'રાઈટ્સ ઓફ પર્સન્સ વિથ ડિસેબિલિટીઝ એક્ટ, ૨૦૧૬\' (દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો અંગેનો કાયદો, ૨૦૧૬) સાથે સુસંગત બનાવવું એ સર્વસમાવેશી, અધિકાર-આધારિત અને સુલભ સામાજિક સુરક્ષાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.