છૂટક ફુગાવો વધીને 6.09% થયો

  • ઓક્ટોબર ૨૦૨૬માં ભારતનો મુખ્ય છૂટક ફુગાવો (retail inflation) વધીને ૬.૦૯% પર પહોંચી ગયો છે. આ સાથે જ, તે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) દ્વારા નિર્ધારિત ૬%ની મહત્તમ સહનશીલ મર્યાદાને બે વર્ષમાં પ્રથમ વખત વટાવી ગયો છે. 
  • આ વધારા પાછળ મુખ્યત્વે ખાદ્યપદાર્થો અને ઈંધણના ભાવમાં થયેલો તીવ્ર ઉછાળો જવાબદાર છે.
  • ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક (CPI) આધારિત છૂટક ફુગાવો વધીને ૬.૦૯% થયો છે, જેમાં ખાદ્ય ફુગાવો ઉછળીને ૮.૯૪% પર પહોંચ્યો છે. 
  • ઉલ્લેખનીય છે કે, ગ્રામીણ ફુગાવો (૬.૬૩%) શહેરી ફુગાવા (૫.૪૧%) કરતા વધુ રહ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે ગ્રામીણ પરિવારો પર જીવનનિર્વાહના ખર્ચનો બોજ વધુ છે. 

 

ફુગાવા માટેના મુખ્ય કારણો: 

  • આ વધારા પાછળ મુખ્યત્વે ખાદ્ય ફુગાવામાં થયેલો સતત વધારો જવાબદાર છે. 
  • આ ઉપરાંત, બાહ્ય પરિબળો પણ મહત્વના રહ્યા છે; જેમ કે ૨૦૨૬માં પશ્ચિમ એશિયામાં સર્જાયેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવને કારણે ઈંધણના ભાવમાં થયેલો વધારો અને રૂપિયાના મૂલ્યમાં ઘટાડો, જેનાથી આયાત વધુ મોંઘી બની છે. 
  • સુધારેલી CPI બાસ્કેટ: આ આંકડા નવી અમલી બનેલી CPI શ્રેણી (આધાર વર્ષ ૨૦૨૪ = ૧૦૦) પર આધારિત છે. 
  • આ સુધારેલી બાસ્કેટમાં \'ખાદ્ય અને પીણાં\' (Food and Beverages) સૌથી વધુ ભારાંશ (~૩૬.૭૫%) ધરાવે છે, ત્યારબાદ \'આવાસ\' (~૧૭.૬૬%)નો ક્રમ આવે છે. આના કારણે, કૃષિ પુરવઠામાં આવતા આંચકાઓ (supply shocks) પ્રત્યે આ સૂચકાંક અત્યંત સંવેદનશીલ બની જાય છે. 
  • RBIની ફ્લેક્સિબલ ઇન્ફ્લેશન ટાર્ગેટિંગ (FIT) નીતિ: ઉર્જિત પટેલ સમિતિની ભલામણોના આધારે ૨૦૧૬માં દાખલ કરવામાં આવેલી આ વ્યવસ્થા હેઠળ, RBI એક્ટ, ૧૯૩૪ની કલમ ૪૫ZA મુજબ, RBI આર્થિક વિકાસના લક્ષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને કિંમતોમાં સ્થિરતા જાળવવા માટે કાયદેસર રીતે બંધાયેલી છે. 
  • RBI માટે ૪% CPI ફુગાવાનું લક્ષ્ય (nominal anchor) જાળવી રાખવું ફરજિયાત છે, જેમાં +/- ૨%ની સહનશીલ મર્યાદા (tolerance band) આપવામાં આવી છે. આ રીતે, ૨% થી ૬% સુધીનો એક \'સુરક્ષિત કાર્યકારી દાયરો\' (operating safe zone) નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. સમષ્ટિ-આર્થિક સ્થિરતા (macroeconomic stability) પ્રત્યેની પોતાની પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટ કરતા, ભારત સરકારે ૧લી એપ્રિલ ૨૦૨૬ થી ૩૧મી માર્ચ ૨૦૩૧ સુધીના સતત ત્રીજા પાંચ-વર્ષીય ચક્ર માટે, છૂટક ફુગાવાના ૪% ના લક્ષ્યાંકને (૨% થી ૬% ની સહનશીલતા મર્યાદા સાથે) સત્તાવાર રીતે યથાવત રાખ્યો છે.
  • વૈધાનિક જવાબદારી: RBI એક્ટની કલમ ૪૫ZN હેઠળ, જો ફુગાવો સતત ત્રણ ત્રિમાસિક ગાળા સુધી ૨% થી ૬% ની સહનશીલતા મર્યાદાની બહાર રહે, તો RBI માટે કેન્દ્ર સરકારને એક અહેવાલ સુપરત કરવો કાયદેસર રીતે ફરજિયાત છે. આ અહેવાલમાં ફુગાવાના કારણો, લેવાયેલા સુધારાત્મક પગલાં અને લક્ષ્યાંક સુધી પાછા ફરવા માટેનો અંદાજિત સમયગાળો જણાવવો જરૂરી છે.
  • નાણાકીય નીતિ વિષયક પગલાં: ફુગાવાના આ દબાણોનો સામનો કરવા માટે, છ સભ્યોની \'મોનેટરી પોલિસી કમિટી\' (MPC) એ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬માં બેન્ચમાર્ક રેપો રેટમાં ૨૫ બેસિસ પોઈન્ટનો વધારો કરીને તેને ૫.૫૦% કર્યો હતો. આ પગલું માંગને નિયંત્રિત કરવા અને ફુગાવા અંગેની અપેક્ષાઓને સ્થિર કરવા માટે \'સંતુલિત કડકાઈ\' (calibrated tightening) તરફના વળાંકને દર્શાવે છે.

 

 

ફ્લેક્સિબલ ઇન્ફ્લેશન ટાર્ગેટિંગ (FIT) શું છે?

  • “ફ્લેક્સિબલ ઇન્ફ્લેશન ટાર્ગેટિંગ (FIT) એ એક નાણાકીય નીતિ માળખું છે, જેમાં મધ્યસ્થ બેંક (RBI) તેના સાધનો—મુખ્યત્વે વ્યાજ દરો—નો ઉપયોગ ફુગાવાના દરને એક ચોક્કસ, જાહેર કરાયેલ લક્ષિત મર્યાદામાં રાખવા માટે કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં આર્થિક વિકાસ અને રોજગાર જેવા અન્ય આર્થિક પરિબળોને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.”
  • \'કડક\' (strict) ફુગાવા લક્ષ્યીકરણથી વિપરીત, જે માત્ર કિંમતોની સ્થિરતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, \'લવચીક\' (flexible) અભિગમ મધ્યસ્થ બેંકને લક્ષ્યાંકથી ટૂંકા ગાળાના વિચલનોને સ્વીકારવાની છૂટ આપે છે. આનાથી વાસ્તવિક અર્થતંત્રમાં વધુ પડતી અસ્થિરતા (જેમ કે બેરોજગારીમાં અચાનક વધારો કે GDPમાં મોટો ઘટાડો) ટાળી શકાય છે.
  • સુધારેલા RBI એક્ટ, 1934ની કલમ 45-ZA મુજબ, નાણાકીય નીતિનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય આર્થિક વિકાસના લક્ષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને કિંમતોની સ્થિરતા જાળવી રાખવાનો છે.
  • વૈશ્વિક સ્તરે 1990માં ન્યુઝીલેન્ડે સૌપ્રથમ ફુગાવા લક્ષ્યીકરણ અપનાવ્યું હતું, જ્યારે ભારતે ઉર્જિત પટેલ સમિતિની ભલામણોના આધારે 2016માં સત્તાવાર રીતે FIT (ફ્લેક્સિબલ ઇન્ફ્લેશન ટાર્ગેટિંગ) પદ્ધતિ અપનાવી.

 

ભારતમાં FITના ઘટકો:

  • લક્ષ્યાંક: ભારત સરકાર, RBI સાથે પરામર્શ કરીને, ફુગાવા માટે એક સંખ્યાત્મક લક્ષ્યાંક નક્કી કરે છે. હાલમાં, આ લક્ષ્યાંક 4% છે, જેમાં +/- 2%ની છૂટછાટ મર્યાદા (tolerance band) છે (એટલે ​​કે 2% થી 6%ની શ્રેણી).
  • ફુગાવાને માપવા માટે આ માળખામાં \'હેડલાઇન કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ\' (CPI) (આધાર વર્ષ 2024 સાથે)નો મુખ્ય આધાર તરીકે ઉપયોગ થાય છે.
  • એકંદર ફુગાવાને પ્રભાવિત કરવા માટે, MPC (મોનેટરી પોલિસી કમિટી) વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી 4 વખત મળે છે અને \'રેપો રેટ\'—જે દરે RBI વ્યાપારી બેંકોને ધિરાણ આપે છે—તે નક્કી કરે છે.
  • જો RBI લક્ષ્યાંક પૂરો કરવામાં નિષ્ફળ જાય (એટલે ​​કે ફુગાવો સતત 3 ત્રિમાસિક ગાળા સુધી 2%–6%ની શ્રેણીની બહાર રહે), તો તેણે સરકારને એક અહેવાલ સુપરત કરવો પડે છે. આ અહેવાલમાં નિષ્ફળતાના કારણો, સુધારાત્મક પગલાં અને લક્ષ્યાંક પર પાછા ફરવા માટેનો અંદાજિત સમયગાળો જણાવવો જરૂરી છે.
  • 9 વર્ષના સમયગાળા (2016-2025) દરમિયાન, FITની કામગીરી \'હમ્પ-શેપ્ડ\' (એટલે ​​કે શરૂઆતમાં અને અંતમાં સારી, વચ્ચેના સમયમાં વિચલનવાળી) રહી છે; જેમાં પ્રથમ ત્રણ વર્ષ અને છેલ્લા ત્રણ વર્ષના સમયગાળામાં ફુગાવો 4%ના લક્ષ્યાંક સાથે સુસંગત રહ્યો હતો. બીજી તરફ, કોવિડ-19 મહામારી અને રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષને કારણે, વચ્ચેના ત્રણ વર્ષોમાં 6%ની ઉપલી સહનશીલતા મર્યાદા (upper tolerance band) તરફ ઝુકાવ જોવા મળ્યો હતો.

 

નાણાકીય નીતિ 

  • “નાણાકીય નીતિ એ એક પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા દેશની મધ્યસ્થ બેંક (ભારતમાં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા) ચોક્કસ મેક્રોઈકોનોમિક ધ્યેયો પ્રાપ્ત કરવા માટે નાણાં પુરવઠા અને વ્યાજ દરોનું સંચાલન કરે છે. જો ખૂબ પૈસા હોય તો ફુગાવો વધે છે; જો ખૂબ ઓછા હોય તો અર્થતંત્ર ધીમું પડે છે.”

 

મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો: 

  • ભાવ સ્થિરતા: નાગરિકોની ખરીદ શક્તિનું રક્ષણ કરવા માટે ફુગાવાને લક્ષ્ય શ્રેણીમાં (હાલમાં 4% +/- 2%) રાખવો. 
  • આર્થિક વૃદ્ધિ: કૃષિ અને ઉદ્યોગ જેવા ઉત્પાદક ક્ષેત્રોને પોષણક્ષમ ધિરાણની ઍક્સેસ મળે તેની ખાતરી કરવી. 
  • વિનિમય દર સ્થિરતા: આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને સરળ બનાવવા માટે ડોલર જેવા વિદેશી ચલણો સામે રૂપિયાના મૂલ્યનું સંચાલન કરવું.
DICS Branches

Our Branches

DICS Ahmedabad

Ahmedabad

(Head Office)

Address : 506, 3rd EYE THREE (III), Opp. Induben Khakhrawala, Girish Cold Drink Cross Road, CG Road, Navrangpura, Ahmedabad, 380009.


Mobile : 8469231587 / 9586028957

E-mail: dics.upsc@gmail.com

Gandhinagar

Address: A-306, The Landmark, Urjanagar-1, Opp. Spicy Street, Kudasan – Por Road, Kudasan, Gandhinagar – 382421


Mobile : 9723832444 / 9723932444

E-mail: dics.gnagar@gmail.com

DICS Vadodara

Vadodara

Address: Tithi Commercial Complex, 401/402 Productivity Road, Opp. Productivity House, Alkapuri, Vadodara, Gujarat – 390007


Mobile : 9725692037 / 9725692054

E-mail: dics.vadodara@gmail.com

DICS Surat

Surat

Address: 403, Raj Victoria, Opp. Pal Walkway, Near Galaxy Circle, Pal, Surat-394510


Mobile : 8401031583 / 8401031587

E-mail: dics.surat@gmail.com

DICS Ahmedabad

Ahmedabad (Associate Partner) Edukreme UPSC-GPSC Powered by DICS

Address: 303,305 K 158 Complex Above Magson, Sindhubhavan Road Ahmedabad-380059


Mobile : 9974751177 / 8469231587

E-mail: dicssbr@gmail.com

DICS New Delhi

New Delhi(In Association with Edge IAS)

Address: 57/17, 2nd Floor, Old Rajinder Nagar Market, Bada Bazaar Marg, Delhi-60


Mobile : 9104830862 / 9104830865

E-mail: dics.newdelhi@gmail.com