પોષકતત્વ-આધારિત સબસિડી (NBS) યોજના

ચર્ચામાં કેમ છે? 

  • કેન્દ્ર સરકારે રવિ સીઝન 2026-27 માટે ફોસ્ફેટિક અને પોટાસિક (P&K) ખાતરો માટે \'પોષક તત્વ આધારિત સબસિડી\' (Nutrient-Based Subsidy - NBS) દરોને મંજૂરી આપી છે. 
  • તેનો ઉદ્દેશ્ય મુખ્ય ખાતરો પોસાય તેવા ભાવે ઉપલબ્ધ કરાવવાનો અને કૃષિમાં પોષક તત્વોના સંતુલિત ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

 

રવિ 2026-27 માટે \'પોષક તત્વ આધારિત સબસિડી\' (NBS) દરોના મુખ્ય મુદ્દાઓ કયા છે? 

  • સુધારેલા દરો 1 ઓક્ટોબર 2026 થી 31 માર્ચ 2027 સુધી લાગુ રહેશે. આ માટે અંદાજે 62,370 કરોડ રૂપિયાની બજેટરી ફાળવણી કરવામાં આવી છે, જે અગાઉની રવિ સીઝનની સરખામણીમાં 64% નો નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. 
  • વૈશ્વિક બજારના વલણો સાથે તાલ મિલાવવા અને જમીનના સ્વાસ્થ્યને સંતુલિત રાખવા માટે, મુખ્ય પોષક તત્વો (નાઈટ્રોજન (N), ફોસ્ફરસ (P), પોટેશિયમ (K) અને સલ્ફર (S)) પરની સબસિડીમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. 

મુખ્ય પગલાં અને વિશેષ જોગવાઈઓ: 

  • વૈશ્વિક બજારમાં ભાવની અસ્થિરતાથી ખેડૂતોને બચાવવા માટે, ડાય-એમોનિયમ ફોસ્ફેટ (DAP) 1,350 રૂપિયા પ્રતિ થેલીના નિશ્ચિત ભાવે ઉપલબ્ધ રહેશે. આવી જ જોગવાઈઓ આયાત કરેલા અથવા સ્થાનિક રીતે ઉત્પાદિત ટ્રિપલ સુપરફોસ્ફેટ (TSP) અને મોનોએમોનિયમ ફોસ્ફેટ (MAP) માટે પણ લાગુ કરવામાં આવી છે. 
  • સિંગલ સુપરફોસ્ફેટ (SSP) માટે નૂર સબસિડી (freight subsidy) ચાલુ રાખવામાં આવી છે, જેથી તેને DAP ના સસ્તા અને સ્વદેશી વિકલ્પ તરીકે પ્રોત્સાહન મળી શકે. યુરિયાના વિકલ્પ તરીકે એમોનિયમ સલ્ફેટ પરની સબસિડી પણ ચાલુ રહેશે. 
  • આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે, એક વિશેષ \'સલ્ફર પેકેજ\' રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ અંતર્ગત, સલ્ફર અને સલ્ફ્યુરિક એસિડના સ્થાનિક ઉત્પાદકોને તેમની વાસ્તવિક પ્રાપ્તિ પડતરના 20% (એક નિશ્ચિત લઘુત્તમ ભાવની મર્યાદાને આધીન) પરત (reimburse) આપવામાં આવશે. 

 

\'પોષક તત્વ આધારિત સબસિડી\' (NBS) યોજના શું છે? 

  • “NBS યોજના એ કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની કૃષિ નીતિ છે, જેનું સંચાલન રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય હેઠળના \'ખાતર વિભાગ\' (Department of Fertilizers) દ્વારા કરવામાં આવે છે.” 
  • એપ્રિલ 2010 થી અમલમાં આવેલી આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ખેડૂતોને પોસાય તેવા ભાવે આવશ્યક ખાતરો મળી રહે અને સાથે સાથે જમીનમાં પોષક તત્વોના સંતુલિત ઉપયોગને પ્રોત્સાહન મળે. યોજનાની મુખ્ય વિશેષતાઓ:
  • NBS (એનબીએસ) હેઠળ, સરકાર સમગ્ર ખાતર ઉત્પાદન પર સબસિડી આપતી નથી. તેના બદલે, તે ખાતરમાં રહેલા ચોક્કસ પોષકતત્ત્વો - નાઈટ્રોજન (N), ફોસ્ફરસ (P), પોટાશ (K) અને સલ્ફર (S) - ના પ્રતિ કિલોગ્રામ દીઠ નિશ્ચિત રકમની સબસિડી પૂરી પાડે છે.
  • સબસિડીના દરો ખરીફ અને રવિ કૃષિ મોસમ માટે વાર્ષિક અથવા અર્ધ-વાર્ષિક ધોરણે નક્કી કરવામાં આવે છે.
  • આ યોજના હાલમાં ફોસ્ફેટિક અને પોટાસિક (P&K) ખાતરોના 28 ગ્રેડને આવરી લે છે.
  • આમાં DAP, મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ (MOP), અને સિંગલ સુપર ફોસ્ફેટ (SSP) જેવા વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતા ખાતરોનો સમાવેશ થાય છે.
  • P&K ખાતર ક્ષેત્ર અનિયંત્રિત, બજાર-સંચાલિત શાસન હેઠળ કાર્ય કરે છે.
  • ઉત્પાદકો અને આયાતકારોને વૈશ્વિક કાચા માલના ખર્ચના આધારે વાજબી સ્તરે મહત્તમ છૂટક ભાવ (MRP) નક્કી કરવાની પરવાનગી છે. શોષણ અટકાવવા અને પોષણક્ષમતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકાર આ ભાવોનું નિરીક્ષણ કરે છે.
  • મહત્વપૂર્ણ અપવાદ (યુરિયા): યુરિયાને NBS શાસનમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યો છે. તે એક અલગ વૈધાનિક ભાવ-નિયંત્રિત પદ્ધતિ હેઠળ રહે છે જ્યાં સરકાર તેની મહત્તમ છૂટક કિંમત કડક રીતે નક્કી કરે છે.
  • ફોર્ટિફિકેશન માટે પ્રોત્સાહનો: આ યોજના પાક-વિશિષ્ટ માટીના સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ગૌણ અને સૂક્ષ્મ પોષકતત્ત્વોથી સજ્જ અથવા ફોર્ટિફાઇડ ખાતરો માટે વધારાના નાણાકીય પ્રોત્સાહનો પૂરા પાડે છે.
DICS Branches

Our Branches

DICS Ahmedabad

Ahmedabad

(Head Office)

Address : 506, 3rd EYE THREE (III), Opp. Induben Khakhrawala, Girish Cold Drink Cross Road, CG Road, Navrangpura, Ahmedabad, 380009.


Mobile : 8469231587 / 9586028957

E-mail: dics.upsc@gmail.com

Gandhinagar

Address: A-306, The Landmark, Urjanagar-1, Opp. Spicy Street, Kudasan – Por Road, Kudasan, Gandhinagar – 382421


Mobile : 9723832444 / 9723932444

E-mail: dics.gnagar@gmail.com

DICS Vadodara

Vadodara

Address: Tithi Commercial Complex, 401/402 Productivity Road, Opp. Productivity House, Alkapuri, Vadodara, Gujarat – 390007


Mobile : 9725692037 / 9725692054

E-mail: dics.vadodara@gmail.com

DICS Surat

Surat

Address: 403, Raj Victoria, Opp. Pal Walkway, Near Galaxy Circle, Pal, Surat-394510


Mobile : 8401031583 / 8401031587

E-mail: dics.surat@gmail.com

DICS Ahmedabad

Ahmedabad (Associate Partner) Edukreme UPSC-GPSC Powered by DICS

Address: 303,305 K 158 Complex Above Magson, Sindhubhavan Road Ahmedabad-380059


Mobile : 9974751177 / 8469231587

E-mail: dicssbr@gmail.com

DICS New Delhi

New Delhi(In Association with Edge IAS)

Address: 57/17, 2nd Floor, Old Rajinder Nagar Market, Bada Bazaar Marg, Delhi-60


Mobile : 9104830862 / 9104830865

E-mail: dics.newdelhi@gmail.com