પ્રધાનમંત્રી જનજાતિ વિકાસ મિશન

સમાચારમાં શા માટે?

  • સરકારે આદિવાસી સમુદાયોને વન ધન વિકાસ કેન્દ્રોમાં સંગઠિત કરીને અને તેમને કાચા માલના વેચાણકર્તાઓમાંથી મૂલ્યવર્ધન ઉદ્યોગસાહસિકો તરફ આગળ વધવામાં મદદ કરીને ભારતના આદિવાસી વન અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવવામાં પ્રધાનમંત્રી જનજાતિય વિકાસ મિશનની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો છે.

 

પ્રધાનમંત્રી જનજાતિય વિકાસ મિશન (PMJVM) ની મુખ્ય વિશેષતાઓ શું છે?

  • “PMJVM એ આદિવાસી બાબતોના મંત્રાલયની એક કેન્દ્રીય ક્ષેત્ર યોજના છે, જે MFP માટે MSP અને MFP યોજના માટે મૂલ્ય શ્રૃંખલાના વિકાસને આદિવાસી ઉત્પાદનો/ઉત્પાદન યોજનાના વિકાસ અને માર્કેટિંગ માટે સંસ્થાકીય સહાય સાથે મર્જ કરીને બનાવવામાં આવી છે.”
  • તેનો ઉદ્દેશ્ય આદિવાસી ઉત્પાદનોના ઉત્પાદન, પ્રાપ્તિ, પ્રક્રિયા, મૂલ્યવર્ધન અને માર્કેટિંગ દ્વારા આદિવાસી આજીવિકા અને ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે, જે પાછળ અને આગળના જોડાણો દ્વારા સમર્થિત છે.
  • નોડલ એજન્સી: TRIFED (આદિવાસી સહકારી માર્કેટિંગ વિકાસ ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયા) એ કેન્દ્રીય અમલીકરણ એજન્સી છે, જે સીધી રીતે અથવા રાજ્ય અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા કાર્ય કરે છે.
  • આ યોજના લઘુ વન પેદાશો (MFP), વન ધન વિકાસ કેન્દ્રો (VDVKs), વન ધન ઉત્પાદક સાહસો (VDPEs), મૂલ્યવર્ધન, કૌશલ્ય વિકાસ, બ્રાન્ડિંગ, ઈ-કોમર્સ અને માર્કેટિંગ માળખાના MSP-આધારિત ખરીદીને સમર્થન આપે છે. 
  • VDVK સ્થાપવા માટે ₹15 લાખ સુધીની રકમ પૂરી પાડી શકાય છે, જ્યારે VDPE ત્રણ વર્ષમાં એન્ટરપ્રાઇઝ વિકાસ અને ક્ષમતા નિર્માણ માટે ₹64 લાખ સુધીની રકમ મેળવી શકે છે. 
  • મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓ, ખાસ કરીને સંવેદનશીલ આદિવાસી જૂથો (PVTGs) અને વન અધિકાર અધિનિયમ જમીન-માલિકો પર મિશન હેઠળ વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

 

ગૌણ વન પેદાશ (MFP) સંબંધિત મુખ્ય જોગવાઈઓ કઈ છે?

  • MFPની વ્યાખ્યા: વન અધિકાર અધિનિયમ (FRA), 2006 હેઠળ, ગૌણ વન પેદાશમાં બિન-ઈમારતી લાકડાની વન પેદાશોનો સમાવેશ થાય છે, જેમ કે વાંસ, વેંત (cane), તુસર કોશેટા, મધ, મીણ, લાખ, તેંદુના પાન, મહુડાના ફૂલ, આમલી, ઔષધીય વનસ્પતિઓ, મૂળ, કંદમૂળ અને જંગલી જડીબુટ્ટીઓ.
  • વન અધિકારો: FRA જંગલમાં વસતા સમુદાયોની વન પેદાશો પરની નિર્ભરતાને માન્યતા આપે છે અને આદિવાસીઓને બિન-ઈમારતી ગૌણ વન પેદાશો એકત્રિત કરવાનો અને વેચવાનો અધિકાર આપે છે.
  • PESAની જોગવાઈ: પંચાયત (અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં વિસ્તાર) અધિનિયમ, 1996 (PESA) આદિવાસી ગ્રામ પંચાયતોને ગૌણ વન પેદાશો પર માલિકી હક પ્રદાન કરે છે.
  • MSP સહાય: સરકારે PMJVM હેઠળ 87 MFP વસ્તુઓ માટે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) જાહેર કર્યા છે, જે આદિવાસી સંગ્રાહકોને મજબૂરીમાં સસ્તા ભાવે વેચાણ (distress sales) કરવાથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.
  • TRIFEDની ભૂમિકા: TRIFED રાજ્યની અમલીકરણ એજન્સીઓ (જેમાં આદિવાસી વિકાસ સહકારી મંડળીઓ અને વન વિકાસ નિગમોનો સમાવેશ થાય છે) દ્વારા અગાઉથી નિર્ધારિત MSP પર બિન-ઈમારતી વન પેદાશોની ખરીદી કરે છે.
  • 2013-14થી, રાજ્ય સરકારોએ આ યોજના હેઠળ આશરે ₹693.98 કરોડની કિંમતની 2.68 લાખ મેટ્રિક ટન MFPની ખરીદી કરી છે.
  • જંગલમાં વસતા લાખો આદિવાસી પરિવારો માટે, MFP એ ગુજરાન અને રોકડ આવકનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે. ભારતમાં આશરે 10.4 કરોડની અનુસૂચિત જનજાતિની વસ્તીમાંથી ઘણા લોકો તેમની વાર્ષિક આવકનો લગભગ 20-40% હિસ્સો MFPમાંથી મેળવે છે.

 

PMJVM આદિવાસી સમુદાયોને કેવી રીતે સહાય કરે છે?

  • વન ધન વિકાસ કેન્દ્રો (VDVKs): આદિવાસી સંગ્રાહકોને સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) માં સંગઠિત કરીને VDVKs માં જોડવામાં આવે છે; દરેક કેન્દ્રમાં લગભગ ૩૦૦ સભ્યો હોય છે અને તેમાં ઓછામાં ઓછું ૬૦% પ્રતિનિધિત્વ અનુસૂચિત જનજાતિનું હોય છે.
  • ૧૪ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ શરૂ કરાયેલી આ યોજના PMJVM હેઠળના VDVK મોડેલનો કાર્યકારી આધાર પૂરો પાડે છે.
  • VDVKs વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી લણણી, ટકાઉ સંગ્રહ, મૂલ્યવર્ધન અને પ્રાથમિક પ્રક્રિયા અંગે તાલીમ પૂરી પાડે છે, તેમજ સાધનો, ઉપકરણો અને પેકેજિંગ માટે સહાય આપે છે.
  • આદિવાસી જૂથોને કાર્યકારી મૂડી, સંગ્રહ, પરિવહન અને પ્રક્રિયા માટેના માળખાગત સુવિધાઓ માટે સહાય મળે છે, જેમાં બેંકો અને NSTFDC સાથે જોડાણનો પણ સમાવેશ થાય છે.
  • માર્કેટિંગ અને મૂલ્યવર્ધન માટે VDVKs ને હાટ બજારો અને ખાનગી/બિન-લાભકારી ભાગીદારો સાથે જોડવામાં આવે છે. TRIFED દૈનિક ભાવ અને ઈ-કોમર્સની તકો સહિતની બજાર-સંબંધિત માહિતી (માર્કેટ ઈન્ટેલિજન્સ) પૂરી પાડે છે, જ્યારે PMJVM બ્રાન્ડિંગ, પ્રચાર, પ્રદર્શનો અને IT/ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ માટે સહાય કરે છે.
  • ૩૧ જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધીમાં, ૪,૧૭૨ VDVKs મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી ૨,૯૧૧ કાર્યરત હતા; આના દ્વારા ૧૨.૪૮ લાખ આદિવાસી સભ્યો જોડાયા હતા અને લગભગ ₹૧૬૮ કરોડનું વેચાણ નોંધાયું હતું.

 

નિષ્કર્ષ

  • પ્રધાનમંત્રી જનજાતીય વિકાસ મિશન (PMJVM) લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP)નું રક્ષણ, મૂલ્યવર્ધન, કૌશલ્ય વિકાસ, સામુદાયિક સાહસ અને બજાર સુધીની પહોંચનો સમન્વય સાધીને ભારતના આદિવાસી વન-આધારિત અર્થતંત્રમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે. 
  • \'વન ધન વિકાસ કેન્દ્રો\'ના માધ્યમથી, વન-ઉપજ એકત્ર કરતા આદિવાસીઓને ઉત્પાદકો, પ્રક્રિયાકર્તાઓ અને ઉદ્યોગસાહસિકો તરીકે સંગઠિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. 
  • કુદરતી, ટકાઉ અને સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપીને, PMJVM આદિવાસી સશક્તિકરણ, મહિલાઓના નાણાકીય સમાવેશ અને \'વિકસિત ભારત@2047\'ના વિઝનમાં યોગદાન આપી રહ્યું છે.

 

DICS Branches

Our Branches

DICS Ahmedabad

Ahmedabad

(Head Office)

Address : 506, 3rd EYE THREE (III), Opp. Induben Khakhrawala, Girish Cold Drink Cross Road, CG Road, Navrangpura, Ahmedabad, 380009.


Mobile : 8469231587 / 9586028957

E-mail: dics.upsc@gmail.com

Gandhinagar

Address: A-306, The Landmark, Urjanagar-1, Opp. Spicy Street, Kudasan – Por Road, Kudasan, Gandhinagar – 382421


Mobile : 9723832444 / 9723932444

E-mail: dics.gnagar@gmail.com

DICS Vadodara

Vadodara

Address: Tithi Commercial Complex, 401/402 Productivity Road, Opp. Productivity House, Alkapuri, Vadodara, Gujarat – 390007


Mobile : 9725692037 / 9725692054

E-mail: dics.vadodara@gmail.com

DICS Surat

Surat

Address: 403, Raj Victoria, Opp. Pal Walkway, Near Galaxy Circle, Pal, Surat-394510


Mobile : 8401031583 / 8401031587

E-mail: dics.surat@gmail.com

DICS Ahmedabad

Ahmedabad (Associate Partner) Edukreme UPSC-GPSC Powered by DICS

Address: 303,305 K 158 Complex Above Magson, Sindhubhavan Road Ahmedabad-380059


Mobile : 9974751177 / 8469231587

E-mail: dicssbr@gmail.com

DICS New Delhi

New Delhi(In Association with Edge IAS)

Address: 57/17, 2nd Floor, Old Rajinder Nagar Market, Bada Bazaar Marg, Delhi-60


Mobile : 9104830862 / 9104830865

E-mail: dics.newdelhi@gmail.com