પીએમ શ્રી યોજના

ચર્ચામાં કેમ?

• તાજેતરમાં, \'પ્રધાનમંત્રી સ્કૂલ્સ ફોર રાઇઝિંગ ઇન્ડિયા\' (PM SHRI) યોજનાએ વર્તમાન શાળાઓને \'રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020\'ના વિઝન (દ્રષ્ટિકોણ) મુજબ આદર્શ સંસ્થાઓમાં પરિવર્તિત કરવાની દિશામાં કરેલી પ્રગતિને કારણે ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું છે.
• જુલાઈ 2026 સુધીમાં, 36 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કુલ 13,092 શાળાઓની પસંદગી કરવામાં આવી છે. આમાં કેન્દ્રીય વિદ્યાલય સંગઠન (KVS), નવોદય વિદ્યાલય સમિતિ (NVS) અને NCERT હેઠળની શાળાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે આ યોજના હેઠળ નિર્ધારિત 14,500થી વધુ શાળાઓના લક્ષ્યાંકના લગભગ 90% હિસ્સો આવરી લે છે.

PM SHRI વિશેની મુખ્ય બાબતો કઈ છે?

• ભારતમાં શાળાકીય શિક્ષણમાં પરિવર્તનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગુણવત્તા, સમાનતા, સમાવેશિતા અને ભવિષ્ય માટે સજ્જ શિક્ષણ પ્રદાન કરવાનો છે. \'રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020\' માર્ગદર્શક માળખું પૂરું પાડે છે, જ્યારે PM SHRI યોજના તે નીતિના વિઝનને શાળા સ્તરે વાસ્તવિકતામાં પરિવર્તિત કરે છે.
• શરૂઆત અને ઉદ્દેશ્ય: 7 સપ્ટેમ્બર 2022ના રોજ શરૂ કરવામાં આવેલી \'પ્રધાનમંત્રી સ્કૂલ્સ ફોર રાઇઝિંગ ઇન્ડિયા\' (PM SHRI) યોજના એ શિક્ષણ મંત્રાલયના \'શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ\' દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવતી કેન્દ્ર-પ્રાયોજિત યોજના છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય વર્તમાન શાળાઓને મજબૂત બનાવવાનો અને તેમને એવી આદર્શ સંસ્થાઓ તરીકે વિકસાવવાનો છે જે \'રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020\'ના અસરકારક અમલીકરણનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે.
• વ્યાપ અને ભંડોળ: આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની સરકારો અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા સંચાલિત 14,500થી વધુ વર્તમાન શાળાઓને મજબૂત બનાવવાનો છે, જેમાં કેન્દ્રીય વિદ્યાલય સંગઠન (KVS) અને નવોદય વિદ્યાલય સમિતિ (NVS) હેઠળની શાળાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
• અમલીકરણ: PM SHRI યોજના પાંચ વર્ષ (2022–23 થી 2026–27) માટે અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે, જેમાં કેન્દ્ર સરકારનો હિસ્સો ₹18,128 કરોડ છે. પ્રોજેક્ટ મંજૂરી બોર્ડ (PAB) દ્વારા મંજૂર કરાયેલ ખર્ચની જોગવાઈ 2023–24માં ₹2,520 કરોડથી વધીને 2026–27માં ₹5,224 કરોડ થઈ છે, જે રોકાણમાં લગભગ 107%નો વધારો દર્શાવે છે. દ્રષ્ટિકોણ અને અભિગમ: PM SHRI શાળાઓને ગુણવત્તાયુક્ત માળખા, યોગ્ય શિક્ષણ સંસાધનો અને વૈવિધ્યસભર શિક્ષણ અનુભવો દ્વારા સમર્થિત સલામત, સમાવિષ્ટ અને ઉત્તેજક શિક્ષણ વાતાવરણ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી છે. આ શાળાઓ શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ શેર કરીને પડોશી શાળાઓ માટે માર્ગદર્શક સંસ્થાઓ તરીકે પણ કાર્ય કરશે.

PM SHRI નું વ્યૂહાત્મક ધ્યાન 

• પ્રાદેશિક પરિવર્તન માટે મોડેલ શાળાઓ: PM SHRI શાળાઓને NEP 2020 ના સિદ્ધાંતોનું પ્રદર્શન કરતી અને સહયોગ, જ્ઞાન વહેંચણી અને ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા પડોશી શાળાઓને ટેકો આપતી, શાળા શિક્ષણમાં ગુણાકાર અસર ઉભી કરતી, ઉદાહરણરૂપ સંસ્થાઓ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી છે. 
• સર્વાંગી શિક્ષણ અભિગમ: આ યોજના જીવનભર શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે અને વિદ્યાર્થીઓને શીખનાર-કેન્દ્રિત અને સર્વાંગી શિક્ષણ દ્વારા સક્રિય, ઉત્પાદક અને જવાબદાર નાગરિકોમાં વિકસાવવાનો હેતુ ધરાવે છે. 
• NEP 2020 અમલીકરણ: PM SHRI શાળાઓ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 ના મુખ્ય સિદ્ધાંતો દર્શાવે છે, જે 21મી સદીના કૌશલ્યો વિકસાવતી વખતે સમાન, સમાવિષ્ટ અને આનંદદાયક શિક્ષણ વાતાવરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

PM SHRI શાળાઓ શાળા શિક્ષણને કેવી રીતે પરિવર્તિત કરે છે?

બાળકની આસપાસ રચાયેલ શિક્ષણ

• NEP 2020-આધારિત અભ્યાસક્રમ: PM SHRI શાળાઓ CBSE અથવા સંબંધિત રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના અભ્યાસક્રમને NEP 2020 ના 5+3+3+4 અભ્યાસક્રમ માળખા હેઠળ રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ માળખા (NCF) અથવા રાજ્ય અભ્યાસક્રમ માળખા સાથે સંરેખિત કરે છે.
• સંદર્ભિત શિક્ષણ: રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો NEP 2020 ના સિદ્ધાંતો અને બંધારણીય મૂલ્યોનું પાલન કરતી વખતે સ્થાનિક જરૂરિયાતો અનુસાર અભ્યાસક્રમને અનુકૂલિત કરવાની સુગમતા ધરાવે છે.
• પ્રયોગાત્મક શિક્ષણ: આ યોજના બેગલેસ ડે, સ્થાનિક કારીગરો સાથે ઇન્ટર્નશિપ, સ્થાનિક કલા, હસ્તકલા અને પરંપરાઓનો અભ્યાસ, સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોની ઉજવણી અને સ્વદેશી જ્ઞાનનું સંરક્ષણ કરીને શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે.

સમાનતા, સમાવેશ અને બહુભાષી શિક્ષણ

• સમાવેશક શિક્ષણ: PM SHRI શાળાઓ વિવિધ પૃષ્ઠભૂમિ, બહુભાષી જરૂરિયાતો અને વિવિધ શીખવાની ક્ષમતાઓને સંબોધીને સમાન અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ પ્રદાન કરવાનો હેતુ ધરાવે છે.
• સ્થાનિક ભાષાઓનો પ્રચાર: આ યોજના માતૃભાષા, સ્થાનિક અથવા પ્રાદેશિક ભાષાઓને શિક્ષણ અને શિક્ષણના માધ્યમ તરીકે ઉપયોગ કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે, ખાસ કરીને પ્રારંભિક ધોરણોમાં, જેથી સમજણ અને પાયાના શિક્ષણને મજબૂત બનાવી શકાય. 
• ભાષા સહાય પ્રણાલી: UDISE+ 2025–26 ના ડેટા મુજબ, PM SHRI શાળાઓમાં 6,102 સંસ્કૃત શિક્ષકો, 1,994 ઉર્દૂ શિક્ષકો અને 9,152 પ્રાદેશિક ભાષા શિક્ષકો છે, જે બહુભાષી શિક્ષણને સમર્થન આપે છે. 
• મૂળભૂત સાક્ષરતા અને સંખ્યાત્મકતા: સમુદાય ભાગીદારી અને સ્થાનિક ભાષા-આધારિત શિક્ષણ અભિગમો વિદ્યાર્થીઓમાં પાયાના સાક્ષરતા અને સંખ્યાત્મકતા કૌશલ્યના વિકાસને સમર્થન આપે છે. 

ટેકનોલોજી-સક્ષમ શિક્ષણ 

• ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: PM SHRI શાળાઓ ઇન્ટરેક્ટિવ અને શીખનાર-કેન્દ્રિત વાતાવરણ બનાવવા માટે ICT સુવિધાઓ, સ્માર્ટ વર્ગખંડો, ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી અને ડિજિટલ લર્નિંગ પ્લેટફોર્મના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે. 
• કૌશલ્ય વિકાસ: ટેકનોલોજી એકીકરણ વિદ્યાર્થીઓમાં ડિજિટલ સાક્ષરતા, વિવેચનાત્મક વિચારસરણી, સમસ્યાનું નિરાકરણ કરવાની ક્ષમતાઓ અને તકનીકી ક્ષમતાઓને વધારે છે. 
• ડિજિટલ લર્નિંગ સંસાધનો: DIKSHA જેવા પ્લેટફોર્મ ડિજિટલ શૈક્ષણિક સંસાધનો પૂરા પાડે છે અને શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે શીખવાની સામગ્રીની વહેંચણીને સરળ બનાવે છે.

સાકલ્યવાદી વિદ્યાર્થી વિકાસ 

• શૈક્ષણિક શિક્ષણ ઉપરાંત: PM SHRI શાળાઓ એકંદર વ્યક્તિત્વ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શૈક્ષણિક બાબતોને રમતગમત, કલા, અભ્યાસેતર પ્રવૃત્તિઓ અને જીવન કૌશલ્ય શિક્ષણ સાથે સાંકળે છે. 
• ભવિષ્ય માટે તૈયાર ક્ષમતાઓ: આ યોજના વિદ્યાર્થીઓમાં સર્જનાત્મકતા, નેતૃત્વ ક્ષમતાઓ, સામાજિક-ભાવનાત્મક કુશળતા, સ્થિતિસ્થાપકતા અને અનુકૂલનક્ષમતા વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. 
• જીવન કૌશલ્ય અને અનુકૂલનક્ષમતા: વિવિધ શિક્ષણ તકો પૂરી પાડીને, PM SHRI શાળાઓ વિદ્યાર્થીઓને ભવિષ્યના શૈક્ષણિક, વ્યાવસાયિક અને સામાજિક પડકારો માટે તૈયાર કરવાનો હેતુ ધરાવે છે. 

શિક્ષકો અને શાળાનું સશક્તિકરણ 

• PM SHRI શાળાઓ જિલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ સંસ્થાઓ (DIETs) દ્વારા સમર્થિત વ્યાવસાયિક વિકાસ કાર્યક્રમો દ્વારા શિક્ષક ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવે છે. 
• આ યોજના ક્ષમતા નિર્માણ કાર્યક્રમો માટે પ્રતિ DIET ₹3 લાખ સુધી અને વિષય શિક્ષકો, આચાર્યો, વિશેષ શિક્ષકો, ICT શિક્ષકો અને માસ્ટર ટ્રેનર્સની તાલીમ માટે પ્રતિ શિક્ષક ₹2,500 સુધી પ્રદાન કરે છે. 
• આચાર્યો સંસ્થાકીય આયોજન અને શાસન સુધારવા માટે શૈક્ષણિક નેતૃત્વ, શાળા સંચાલન અને યોગ્યતા-આધારિત શિક્ષણશાસ્ત્ર આયોજનમાં તાલીમ મેળવે છે. 
• શિક્ષકોને હોલિસ્ટિક પ્રોગ્રેસ કાર્ડ, શાળા સલામતી, માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારી, કાઉન્સેલિંગ અને શિક્ષણની અસરકારકતા વધારવા માટે ICT એકીકરણ સહિતના ક્ષેત્રોમાં તાલીમ આપવામાં આવે છે. 

વધતું જતું રાષ્ટ્રીય નેટવર્ક 

• PM SHRI એ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 13,092 પસંદગીની શાળાઓનું રાષ્ટ્રીય નેટવર્ક સ્થાપિત કર્યું છે, જેમાં કેન્દ્રીય વિદ્યાલય સંગઠન (KVS), નવોદય વિદ્યાલય સમિતિ (NVS) અને રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ (NCERT) હેઠળની સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. 
• આ પહેલ 725 જિલ્લાઓ અને 8,340 બ્લોક્સ/ULB ને આવરી લે છે, જે NEP 2020 ના વિઝનને અમલમાં મૂકવા માટે એક વ્યાપક સંસ્થાકીય નેટવર્ક બનાવે છે.

નિષ્કર્ષ

• PM SHRI યોજના એ માત્ર માળખાગત સુવિધાઓ પર કેન્દ્રિત શાળા વિકાસથી આગળ વધીને સર્વગ્રાહી, સમાવેશી અને ભવિષ્ય માટે સજ્જ શિક્ષણ તરફના પરિવર્તનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. NEP 2020ને અનુરૂપ આદર્શ સંસ્થાઓનું નિર્માણ કરીને, આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય શિક્ષણના પરિણામોમાં સુધારો કરવાનો, નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને ભારતના શાળાકીય શિક્ષણ તંત્રમાં પરિવર્તન લાવવા માટે એક વિસ્તૃત કરી શકાય તેવું (સ્કેલેબલ) મોડેલ તૈયાર કરવાનો છે.