ભારત અમેરિકા વચ્ચે 60 \'જેવેલિન\' એન્ટી-ટેન્ક મિસાઇલ માટે કરાર

શા માટે ચર્ચામાં?

• ભારતીય સેના માટે યુએસ \'ફોરેન મિલિટરી સેલ્સ\' (FMS) માર્ગ દ્વારા લગભગ 60 \'જેવેલિન\' (Javelin) એન્ટી-ટેન્ક ગાઇડેડ મિસાઇલ્સ (ATGMs) મેળવવા માટે ભારતે યુએસ સાથે ₹292 કરોડના \'સરકાર-થી-સરકાર\' (G2G) કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.
• આ ખરીદી તાત્કાલિક ઓપરેશનલ ક્ષમતા પૂરી પાડશે, જ્યારે ભારતની સ્વદેશી \'મેન-પોર્ટેબલ ATGM\' (MPATGM) વિકસાવવામાં આવી રહી છે જેથી જૂની થઈ રહેલી \'મિલન-2T\' (Milan-2T) અને \'કોન્કર્સ\' (Konkurs) સિસ્ટમ્સને ક્રમશઃ બદલી શકાય.

જેવેલિન મિસાઇલ સિસ્ટમ વિશેની મુખ્ય બાબતો કઈ છે?

• સિસ્ટમનો પ્રકાર: તે વ્યક્તિગત અથવા પાયદળ (infantry) દ્વારા ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવી, ખભા પરથી છોડી શકાતી (shoulder-fired), મધ્યમ-અંતરની એન્ટી-ટેન્ક ગાઇડેડ મિસાઇલ (ATGM) છે.
• \'ફાયર-એન્ડ-ફોરગેટ\' (Fire-and-Forget) ટેક્નોલોજી: તેમાં \'પેસિવ ઇમેજિંગ-ઇન્ફ્રારેડ સીકર\'નો ઉપયોગ થાય છે જે લોન્ચ થયા પછી આપમેળે લક્ષ્યોને ટ્રેક કરે છે, જેનાથી સૈનિકો તરત જ પોતાનું સ્થાન બદલી શકે છે અને વળતા હુમલા (counter-fire) થી બચી શકે છે.
• \'સોફ્ટ લોન્ચ\' ક્ષમતા: મુખ્ય મોટર ચાલુ થાય તે પહેલાં પ્રારંભિક મોટરનો ઉપયોગ કરીને મિસાઇલને બહાર ફેંકે છે, જેનાથી એક્ઝોસ્ટ (ધુમાડો/વાયુ) ઓછો થાય છે અને બંકરો કે ઇમારતો જેવી મર્યાદિત જગ્યાઓમાંથી સુરક્ષિત રીતે ફાયરિંગ શક્ય બને છે.
• રેન્જ અને વજન: તેની અસરકારક ઓપરેશનલ રેન્જ 2.5 થી 4 કિમી છે અને વજન આશરે 22 કિગ્રા છે, જે પાયદળની ટુકડીઓ માટે ઉચ્ચ ગતિશીલતા સુનિશ્ચિત કરે છે.
• યુદ્ધમાં સાબિત ક્ષમતા: ઇરાક, અફઘાનિસ્તાન અને યુક્રેન સહિતના તીવ્ર વૈશ્વિક સંઘર્ષોમાં તેનો વ્યાપકપણે યુદ્ધ-પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.
• ઉત્પાદન સંઘ (Consortium): તેનું ઉત્પાદન \'જેવેલિન જોઈન્ટ વેન્ચર\' (જેમાં યુએસની અગ્રણી સંરક્ષણ કંપનીઓ લોકહીડ માર્ટિન અને RTX સામેલ છે) દ્વારા સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવે છે.
• વ્યૂહાત્મક સહયોગ: આ ખરીદી યુએસ-ભારત \'મેજર ડિફેન્સ પાર્ટનરશિપ\'ને મજબૂત બનાવે છે અને પરસ્પર લાભદાયી સહ-ઉત્પાદનનો માર્ગ મોકળો કરે છે, જે ભારતના સ્થાનિક સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક આધારને મજબૂત કરવાના લક્ષ્ય સાથે સુસંગત છે.

ખરીદીની પ્રક્રિયા

• ભારતની આ ખરીદી \'ઇમરજન્સી પ્રોક્યોરમેન્ટ\' (EP-6) ના છઠ્ઠા તબક્કા હેઠળ કરવામાં આવી રહી છે, જે સશસ્ત્ર દળોને સાધનોની દરેક શ્રેણી દીઠ રૂ. 300 કરોડની મર્યાદા સુધી ઝડપી ખરીદી કરવાની સત્તા આપે છે.
• નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના અંત સુધીમાં ડિલિવરી શરૂ થવાની અપેક્ષા છે.
• આ કરારનો ઉદ્દેશ્ય \'ઓપરેશન સિંદૂર\' બાદ સરહદી વિસ્તારોમાં (forward sectors) એન્ટી-આર્મર અને બંકર-બસ્ટિંગ (બંકર તોડવાની) ક્ષમતામાં રહેલી મહત્વપૂર્ણ ખામીઓને દૂર કરવાનો છે.

મેન-પોર્ટેબલ ATGM (MPATGM) 

• સ્વદેશી રીતે વિકસિત MPATGM ભારતીય સેનામાં જૂની થઈ રહેલી મિલાન-2T અને કોંકર્સ સિસ્ટમ્સને બદલવા માટે છે. ભારતે તાત્કાલિક ઓપરેશનલ ગેપને પહોંચી વળવા માટે 2019 માં મર્યાદિત સ્પાઇક-LR ATGM ની કટોકટી ખરીદી પણ કરી હતી. 
• જાન્યુઆરી 2026 માં, DRDO એ મહારાષ્ટ્રના અહિલ્યા નગરના KK રેન્જ ખાતે ગતિશીલ લક્ષ્ય સામે ટોચની હુમલો ક્ષમતા સાથે ત્રીજી પેઢીના, ફાયર-એન્ડ-ફોર્ગેટ MPATGM નું સફળતાપૂર્વક ફ્લાઇટ-પરીક્ષણ કર્યું. 
• MPATGM માં ઇમેજિંગ ઇન્ફ્રારેડ (IIR) હોમિંગ સીકર, ઓલ-ઇલેક્ટ્રિક કંટ્રોલ એક્ટ્યુએશન સિસ્ટમ, ફાયર કંટ્રોલ સિસ્ટમ, ટેન્ડમ વોરહેડ, પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ અને ઉચ્ચ-પ્રદર્શન સાઇટિંગ સિસ્ટમ સહિત સ્વદેશી તકનીકોનો સમાવેશ થાય છે. 
• તેને ટ્રાઇપોડ અથવા લશ્કરી વાહન લોન્ચરથી લોન્ચ કરી શકાય છે, જ્યારે તેનું IIR સીકર દિવસ-રાત કામગીરીને સક્ષમ બનાવે છે અને તેનું વોરહેડ આધુનિક મુખ્ય યુદ્ધ ટેન્કોને હરાવવા માટે રચાયેલ છે. 
• ભારત ડાયનેમિક્સ લિમિટેડ (BDL) અને ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ લિમિટેડ (BEL) આ શસ્ત્ર પ્રણાલી માટે વિકાસ-સહ-ઉત્પાદન ભાગીદારો (DcPP) છે, જે ભારતીય સેનામાં તેના સમાવેશ તરફના સંક્રમણને સમર્થન આપે છે.