બિહાર અને ઝારખંડ વચ્ચે સોન નદીના પાણી અંગેના કરાર પર હસ્તાક્ષર

• બિહાર અને ઝારખંડ વચ્ચે 31 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ સોન નદીના પાણીની વહેંચણી અંગેના કરાર પર હસ્તાક્ષર થવાના છે. આ કરાર નવેમ્બર 2000માં બિહારમાંથી ઝારખંડ અલગ થયા બાદ શરૂ થયેલા 25 વર્ષ જૂના વિવાદનો અંત લાવે છે.

સોન નદીના પાણીની ફાળવણી

• અંતિમ ફોર્મ્યુલા મુજબ બિહારને 5.75 મિલિયન એકર-ફીટ (MAF) અને ઝારખંડને 2.0 MAF પાણી ફાળવવામાં આવ્યું છે. કુલ 7.75 MAFની આ ફાળવણી 1973ના બાનસાગર કરાર હેઠળ અવિભાજિત બિહારને મૂળરૂપે ફાળવવામાં આવેલા હિસ્સાને અનુરૂપ છે.

બાનસાગર કરાર અને નદી બેસિનનો સંદર્ભ

• બાનસાગર કરાર પર 1973માં મધ્ય પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ અને અવિભાજિત બિહાર દ્વારા હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. 
• સોન નદી ગંગાની એક મુખ્ય સહાયક નદી છે અને ભારતના પૂર્વીય મેદાનોમાં સિંચાઈ માટે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

સંસ્થાકીય મધ્યસ્થતા અને પ્રોજેક્ટ જોડાણો

• કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રાલયે સેન્ટ્રલ વોટર કમિશન (CWC)ની અધ્યક્ષતાવાળી સમિતિ દ્વારા આ સમાધાન માટે મધ્યસ્થતા કરી હતી. 
• 10 જુલાઈ 2025ના રોજ રાંચીમાં યોજાયેલી \'ઈસ્ટર્ન ઝોનલ કાઉન્સિલ\'ની બેઠકમાં એક મહત્વપૂર્ણ સફળતા મળી હતી, જેની અધ્યક્ષતા કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે કરી હતી.

પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ તથ્યો

• સોન નદી ગંગા નદી પ્રણાલીની દક્ષિણ તરફની સૌથી મોટી સહાયક નદીઓમાંની એક છે.
• સેન્ટ્રલ વોટર કમિશન એ જલ શક્તિ મંત્રાલય હેઠળની એક તકનીકી સંસ્થા છે.
• ઈસ્ટર્ન ઝોનલ કાઉન્સિલમાં બિહાર, ઝારખંડ, ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળનો સમાવેશ થાય છે.
• ઈન્દ્રપુરી જળાશય પ્રોજેક્ટ સોન નદી પરના સિંચાઈ આયોજન સાથે જોડાયેલો છે.