આયુષ્માન ભારતની 8મી વર્ષગાંઠ – પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (AB PM-JAY)

ચર્ચામાં કેમ?

• ભારત સરકારે \'આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના\' (AB PM-JAY) ની 8મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરી. 
• આ યોજનાએ સ્વાસ્થ્ય સેવાઓની સુલભતા વધારવામાં અને સમાજના નબળા વર્ગો પરના આર્થિક બોજને ઘટાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. આ તમામ પહેલોનો સામૂહિક ઉદ્દેશ્ય \'સાર્વત્રિક સ્વાસ્થ્ય કવરેજ\' (Universal Health Coverage - UHC) નું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવાનો છે.

આયુષ્માન ભારત વિશેની મુખ્ય બાબતો કઈ છે?

• \'આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના\' (AB PM-JAY) નો પ્રારંભ 23 સપ્ટેમ્બર 2018ના રોજ કરવામાં આવ્યો હતો. તેનો ઉદ્દેશ્ય સમાજના નબળા વર્ગોને પરવડે તેવી અને ગુણવત્તાયુક્ત સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ પૂરી પાડીને \'સાર્વત્રિક સ્વાસ્થ્ય કવરેજ\'ના લક્ષ્યને આગળ વધારવાનો છે.
• AB PM-JAY એ જાહેર સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા યોજના છે જે ગૌણ (secondary) અને તૃતીયક (tertiary) સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ માટે કવરેજ પૂરું પાડે છે. 21 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, 48.51 કરોડથી વધુ લોકોને આયુષ્માન કાર્ડ મળ્યા હતા, જે ભારતની વસ્તીના લગભગ 33% હિસ્સાને આવરી લે છે.
• AB PM-JAY એ વ્યાપક \'આયુષ્માન ભારત\' માળખાનો એક ભાગ છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
• આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિરો (AAM): પ્રાથમિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓના વિતરણને મજબૂત બનાવવું.
• આયુષ્માન ભારત ડિજિટલ મિશન (ABDM): ડિજિટલ સ્વાસ્થ્ય માળખું ઊભું કરવું અને સ્વાસ્થ્ય સેવાઓની સુલભતામાં સુધારો કરવો.
• PM-આયુષ્માન ભારત હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મિશન (PM-ABHIM): જાહેર સ્વાસ્થ્ય માળખા અને સજ્જતામાં વધારો કરવો.
• AB PM-JAY એ \'કેન્દ્ર-પ્રાયોજિત યોજના\' (Centrally Sponsored Scheme) તરીકે અમલમાં મૂકવામાં આવી છે, જેમાં મોટાભાગના રાજ્યો માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે ભંડોળનો ગુણોત્તર 60:40 છે. ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને જમ્મુ-કાશ્મીર માટે 90:10 નો ઊંચો હિસ્સો (ગુણોત્તર) લાગુ પડે છે. વિધાનસભા ન ધરાવતા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને 100% કેન્દ્રીય ભંડોળ મળે છે, જ્યારે વિધાનસભા ધરાવતા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો 60:40 ના હિસ્સાની પદ્ધતિને અનુસરે છે.
• વર્ષો દરમિયાન AB PM-JAY માટે કેન્દ્રીય બજેટની ફાળવણીમાં વધારો થયો છે. વર્ષ 2026-27 માટે ₹9,500 કરોડનો અંદાજ છે, જે સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા કવરેજના વિસ્તરણ માટે સરકારના સતત સમર્થનને દર્શાવે છે. નાણાકીય સુરક્ષા: AB PM-JAY અને અન્ય આયુષ્માન ભારત પહેલોએ મફત અને પરવડે તેવી આરોગ્ય સેવાઓની સુલભતા વધારીને તથા સરકારી આરોગ્ય ભંડોળમાં વધારો કરીને, લોકોએ પોતાના ખિસ્સામાંથી કરવા પડતા આરોગ્ય-સંબંધી ખર્ચને ઘટાડવામાં યોગદાન આપ્યું છે.
• આ યોજનાની શરૂઆતથી લઈને અત્યાર સુધીમાં (31 ઓગસ્ટ 2026 સુધીની સ્થિતિ મુજબ), 38,000થી વધુ સૂચિબદ્ધ (empanelled) સરકારી અને ખાનગી હોસ્પિટલોના નેટવર્ક દ્વારા લગભગ 13.25 કરોડ હોસ્પિટલ-ભરતી (admissions) મારફતે ₹2.03 લાખ કરોડ સુધીની સારવારમાં સહાય પૂરી પાડવામાં આવી છે.