પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના

ચર્ચામાં કેમ છે? 

તાજેતરમાં, કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે \'પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના\'ને મંજૂરી આપી છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય સમગ્ર ભારતમાં પાયાના સ્તરે શાસન વ્યવસ્થા અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓને મજબૂત કરવાનો છે. 

આ યોજના વિશેની મુખ્ય બાબતો કઈ છે? 

• \'પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના\' (PM VGSY) એ કેન્દ્ર દ્વારા પ્રાયોજિત યોજના છે. તેનો હેતુ પંચાયતોને સશક્ત, સ્વાવલંબી, જવાબદાર અને ઉચ્ચ કાર્યક્ષમતા ધરાવતી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ તરીકે વિકસાવવાનો છે. આ માટે સંકલિત આયોજન, ક્ષમતા નિર્માણ (capacity building) અને ડિજિટલ શાસનનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. 
• આ યોજના નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૦-૩૧ દરમિયાન અમલમાં મૂકવામાં આવશે. તેના માટે કુલ ₹૭,૩૯૫.૫૫ કરોડની નાણાકીય જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, જેમાં કેન્દ્રનો હિસ્સો ₹૪,૮૬૯.૪૮ કરોડ અને રાજ્યોનો હિસ્સો ₹૨,૫૨૬.૦૭ કરોડ છે. 
• આ યોજનામાં તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની ૨.૫૫ લાખથી વધુ પંચાયતો અને પરંપરાગત સ્થાનિક સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં એવા વિસ્તારોની પાત્ર પરંપરાગત ગ્રામીણ સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જ્યાં બંધારણના ભાગ-૯ હેઠળની પંચાયતો અસ્તિત્વમાં નથી. 
• લાભાર્થીઓ: આ યોજના દ્વારા લગભગ ૩૨ લાખ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, પંચાયતના અધિકારીઓ અને અન્ય હિતધારકોને ક્ષમતા નિર્માણ, તકનીકી સહાય અને ડિજિટલ માર્ગદર્શન દ્વારા લાભ મળશે. 
• નાણા પંચ સાથે જોડાણ: આ યોજના ૧૬મા નાણા પંચ (૨૦૨૬-૩૧)ના સમયગાળા સાથે સુસંગત છે. ૧૬મા નાણા પંચે ગ્રામીણ સ્થાનિક સંસ્થાઓ માટે આશરે ₹૪.૩૫ લાખ કરોડની ગ્રાન્ટની ભલામણ કરી છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય પંચાયતોની ક્ષમતા વધારવાનો છે, જેથી તેઓ આ સંસાધનોનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકે. 
• અમલીકરણ પદ્ધતિ: આ યોજના હાલની સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા કાર્યરત થશે. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ વાર્ષિક કાર્ય યોજનાઓ (Annual Action Plans) રજૂ કરવાની રહેશે, જેનું મૂલ્યાંકન અને મંજૂરી કેન્દ્રીય સશક્ત સમિતિ (Central Empowered Committee) દ્વારા કરવામાં આવશે. આ યોજનામાં કાયમી જગ્યાઓ ઊભી કર્યા વિના, રાજ્ય, જિલ્લા અને બ્લોક સ્તરે જરૂરિયાત આધારિત કરાર આધારિત કર્મચારીઓની નિમણૂકની પણ જોગવાઈ છે.

યોજનાના છ સ્તંભો કયા છે?

• ગ્રામ પંચાયતો સ્થાનિક શાસનના કેન્દ્ર તરીકે: ગ્રામ પંચાયતોને સ્થાનિક વિકાસ આયોજનના કેન્દ્રમાં સ્થાન આપે છે, જે તેમને ગ્રામ્ય પ્રાથમિકતાઓ, સરકારી યોજનાઓ અને ઉપલબ્ધ સંસાધનોનું સંકલન કરવા સક્ષમ બનાવે છે જ્યારે રાષ્ટ્રીય વિકાસ લક્ષ્યોને સ્થાનિક જરૂરિયાતો સાથે સંરેખિત કરે છે.
• ગ્રામ પંચાયત સ્તરે સર્વાંગી આયોજન: ગ્રામ પંચાયત વિકાસ યોજનાઓ (GPDPs) ને મજબૂત બનાવવા, વિકાસના અંતરને ઓળખવા અને સંસાધન ઉપયોગ સુધારવા માટે એક સામાન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા કેન્દ્ર અને રાજ્ય વિભાગીય આયોજન પ્રક્રિયાઓને એકીકૃત કરે છે.
• ડિજિટલ ગવર્નન્સ: સરકારી યોજનાઓ, લાભાર્થીઓ, સમુદાય સંપત્તિઓ અને ઉપલબ્ધ સંસાધનો પર માહિતીને એકીકૃત કરવા, પંચાયતો વચ્ચે આયોજન, દેખરેખ અને જ્ઞાન વહેંચણીમાં સુધારો કરવા માટે eGramSwaraj અને હાલની ઇ-પંચાયત સિસ્ટમો પર નિર્માણ કરે છે.
• સ્થાનિક જરૂરિયાતો સાથે રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓને જોડવી: ગ્રામસભાઓ, પંચાયત મંચો અને ડિજિટલ આઉટરીચ દ્વારા જન ભાગીદારી (લોકોની ભાગીદારી) ને પ્રોત્સાહન આપે છે. AI-સક્ષમ PANCHAM (પંચાયત સહાય અને સંદેશાવ્યવહાર ચેટબોટ) 17 ભારતીય ભાષાઓમાં બહુભાષી, દ્વિ-માર્ગી સંદેશાવ્યવહારની સુવિધા આપે છે.
• ક્ષમતા નિર્માણ: ડિજિટલ ગવર્નન્સ, વિકાસ આયોજન, સંસાધન વ્યવસ્થાપન અને વિશિષ્ટ તકનીકી કાર્યોને આવરી લેતા, સંકલિત સરકારી ઓનલાઇન તાલીમ અને નાગરિક સેવાઓની ક્ષમતા નિર્માણ માટે રાષ્ટ્રીય એકેડેમી દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને પંચાયતના કાર્યકર્તાઓના કૌશલ્યને મજબૂત બનાવે છે. 
• પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ સંસાધન ઉપયોગ: ઓનલાઇન એકાઉન્ટિંગ, ઓડિટિંગ અને જાહેર જાહેરાત દ્વારા નાણાં પંચના અનુદાનના અસરકારક ઉપયોગ, પોતાના સ્ત્રોત આવક (OSR) ના એકત્રીકરણ અને નાણાકીય જવાબદારીને પ્રોત્સાહન આપે છે.

આ યોજનાના મુખ્ય લક્ષ્યો શું છે?

• વિકાસ આયોજન: eGramSwaraj દ્વારા વાર્ષિક 2.55 લાખથી વધુ ગ્રામ પંચાયત વિકાસ યોજનાઓ (GPDPs) તૈયાર કરવી, સ્થાનિક પ્રાથમિકતાઓ, વિભાગીય હસ્તક્ષેપો અને ઉપલબ્ધ સંસાધનોનું સંકલન કરવું.
• નાગરિક જાગૃતિ: ગ્રામ સભાઓ, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને આઉટરીચ ઝુંબેશ દ્વારા જાગૃતિ-જનરેશન એપિસોડ દીઠ ઓછામાં ઓછા 1 કરોડ નાગરિકો સુધી પહોંચવું.
• ક્ષમતા નિર્માણ: સ્થાનિક શાસનને મજબૂત બનાવવા અને ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો (SDGs) તરફ પ્રગતિ કરવા માટે વાર્ષિક આશરે 32 લાખ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, પંચાયતના કાર્યકર્તાઓ અને અન્ય હિસ્સેદારોને તાલીમ અને ડિજિટલ સપોર્ટ પૂરો પાડવો.
• નાણાકીય જવાબદારી: પંચાયતના નાણાકીય ક્ષેત્રમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી સુધારવા માટે AuditOnline દ્વારા સમયસર ઓડિટ સાથે વાર્ષિક ઓછામાં ઓછા 2.55 લાખ ઓનલાઈન ઓડિટ યોજનાઓ તૈયાર કરવી.

નિષ્કર્ષ

• \'પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ગ્રામ સ્વરાજ યોજના\'નો ઉદ્દેશ્ય સંકલિત આયોજન, ડિજિટલ શાસન, ક્ષમતા નિર્માણ અને પારદર્શક નાણાકીય વ્યવસ્થાપન દ્વારા વિકેન્દ્રિત, સહભાગી અને જવાબદાર ગ્રામીણ શાસનને મજબૂત કરવાનો છે. તેની સફળતા અસરકારક અમલીકરણ, સમુદાયની સાર્થક ભાગીદારી અને સ્થાનિક અગ્રતાઓને વિકાસલક્ષી પરિણામોમાં પરિવર્તિત કરવાની પંચાયતોની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે; જે સર્વસમાવેશી ગ્રામીણ વિકાસ અને \'વિકસિત ભારત @૨૦૪૭\'ના વિઝનમાં યોગદાન આપશે.