પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના

ચર્ચામાં કેમ છે? 

  • \'પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના\' (PMBJP) એ સસ્તું જેનરિક દવાઓ સુધીની પહોંચમાં વધારો કર્યો છે. જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધીમાં ૨૦,૫૪૭ \'જન ઔષધિ કેન્દ્રો\' કાર્યરત છે. 
  • જોકે, સમગ્ર ભારતમાં આવેલી આશરે ૧૨ લાખ કેમિસ્ટ અને ડ્રગિસ્ટની દુકાનોની સરખામણીમાં આ યોજનાની પહોંચ હજુ પણ મર્યાદિત છે. આ બાબત અપૂરતી જાહેર જાગૃતિ, ઓછો ઉપયોગ અને સસ્તી દવાઓ સુધીની પહોંચને વધુ વિસ્તૃત કરવાની જરૂરિયાત અંગે ચિંતાઓ ઊભી કરે છે. 

 

\'પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના\' વિશે મુખ્ય તથ્યો કયા છે? 

  • \'પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના\' (PMBJP) એ સરકારની એક પહેલ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ગુણવત્તાયુક્ત જેનરિક દવાઓ વ્યાજબી ભાવે દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડવાનો છે. આનાથી લોકોએ પોતાના ખિસ્સામાંથી આરોગ્ય પાછળ કરવો પડતો ખર્ચ ઘટે છે અને સમાન આરોગ્યસંભાળને પ્રોત્સાહન મળે છે. 
  • આ યોજનાની શરૂઆત ૨૦૦૮માં \'જન ઔષધિ યોજના\' તરીકે થઈ હતી અને ૨૦૧૫માં તેને નવું સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું હતું. તેનું અમલીકરણ રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલયના \'ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ\' (ઔષધ વિભાગ) હેઠળ કાર્યરત \'ફાર્માસ્યુટિકલ્સ એન્ડ મેડિકલ ડિવાઇસીસ બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયા\' (PMBI) દ્વારા કરવામાં આવે છે. 
  • આ યોજના \'પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ કેન્દ્રો\' (PMBJKs) દ્વારા કાર્યરત છે. અહીં મળતી જેનરિક દવાઓના ભાવ, બજારમાં મળતી સમાન બ્રાન્ડેડ દવાઓની સરખામણીમાં સામાન્ય રીતે ૫૦ થી ૮૦ ટકા ઓછા હોય છે.
  • સરકારે માર્ચ ૨૦૨૭ સુધીમાં ૨૫,૦૦૦ કેન્દ્રો સ્થાપવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. આ નેટવર્ક ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં ૧૭,૯૯૦ કેન્દ્રોથી વધીને જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધીમાં ૨૦,૫૪૭ કેન્દ્રો સુધી પહોંચ્યું છે. 
  • આ યોજના હેઠળ ૨૯ રોગનિવારક શ્રેણીઓમાં ૨,૧૧૦ દવાઓ અને ૩૧૫ સર્જિકલ ઉત્પાદનો, તબીબી ઉપકરણો તથા અન્ય વપરાશની સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે. તેમાં ડાયાબિટીસ, હૃદયરોગ, કેન્સર અને ચેપી રોગોની સારવાર માટેની દવાઓનો સમાવેશ થાય છે. 
  • દવાઓ WHO-GMP (વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના ગુડ મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રેક્ટિસ)ના ધોરણોનું પાલન કરતા ઉત્પાદકો પાસેથી મેળવવામાં આવે છે. વિતરણ પહેલાં, NABL-માન્ય પ્રયોગશાળાઓમાં દરેક બેચની ગુણવત્તા ચકાસણી કરવામાં આવે છે, જેથી તે નિર્ધારિત ફાર્માસ્યુટિકલ ધોરણોને અનુરૂપ હોવાની ખાતરી કરી શકાય. કાર્યકારી મોડેલ અને પ્રોત્સાહનો: કેન્દ્રો ફ્રેન્ચાઇઝી-આધારિત મોડેલ દ્વારા કાર્ય કરે છે, જેમાં સંચાલકોને ૨૦% ટ્રેડ માર્જિન અને કામગીરી આધારિત ₹૫ લાખ સુધીના પ્રોત્સાહનો મળે છે. 
  • પાત્ર મહિલાઓ, અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિ (SC/ST) અને દિવ્યાંગ ઉદ્યોગસાહસિકોને, તેમજ નિર્ધારિત વંચિત વિસ્તારોમાં સ્થાપિત કેન્દ્રોને ₹૨ લાખ સુધીના વધારાના એક વખતનાં પ્રોત્સાહનો પણ આપવામાં આવે છે. 
  • \'જન ઔષધિ સુગમ\' એપ (૨૦૧૯) દવાઓ શોધવામાં, કિંમતોની સરખામણી કરવામાં અને નજીકના કેન્દ્રોને ઓળખવામાં મદદરૂપ થાય છે. ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને વંચિત વિસ્તારોમાં પહોંચ વધારવા માટે પ્રાથમિક કૃષિ ધિરાણ મંડળીઓ (PACS), સરકારી હોસ્પિટલો અને રેલવે સ્ટેશનોનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

 

સંબંધિત પહેલો:

  • જન ઔષધિ સુવિધા: ૨૦૧૯માં શરૂ કરાયેલી આ પહેલ હેઠળ, માસિક ધર્મ દરમિયાન સ્વચ્છતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ₹૧ પ્રતિ પેડના દરે સબસિડીયુક્ત સેનિટરી નેપકિન પૂરા પાડવામાં આવે છે.
  • જન ઔષધિ દિવસ: પરવડે તેવી અને ગુણવત્તાયુક્ત જેનરિક દવાઓ વિશે જાગૃતિ લાવવા માટે દર વર્ષે ૭મી માર્ચે \'જન ઔષધિ દિવસ\' ઉજવવામાં આવે છે.
  • મોટી આર્થિક બચત: નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં MRP (મહત્તમ છૂટક કિંમત) મુજબ વેચાણ ₹૨,૨૫૨ કરોડ સુધી પહોંચ્યું હતું. સરકારના અંદાજ મુજબ, આ વર્ષ દરમિયાન લગભગ ₹૯,૦૦૦ કરોડની અને ૧૨ વર્ષના સમયગાળામાં કુલ ₹૪૫,૦૦૦ કરોડની બચત થઈ છે.
  • કેન્દ્રો દ્વારા વેચાતી જેનરિક દવાઓ, સમાન બ્રાન્ડેડ દવાઓની સરખામણીમાં સામાન્ય રીતે ૫૦-૮૦% સસ્તી હોય છે. આનાથી સારવારનો ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ મળે છે, ખાસ કરીને એવા દર્દીઓ માટે જેમને લાંબા સમય સુધી દવા લેવાની જરૂર હોય છે.

 

PMBJP (પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના) ની અસરકારકતાને મર્યાદિત કરતા મુખ્ય પડકારો કયા છે?

  • વિસ્તરણ છતાં, લગભગ ૨૦,૫૪૭ કેન્દ્રો એ ભારતમાં અંદાજિત ૧૨ લાખ કેમિસ્ટ અને ડ્રગિસ્ટ આઉટલેટ્સના માત્ર ૧.૭% જેટલા જ છે, જે દર્શાવે છે કે ભૌગોલિક કવરેજ વધારવા માટે હજુ ઘણી તકો રહેલી છે.
  • પોર્ટ બ્લેરમાં ૨૦૦ દર્દીઓ (આઉટપેશન્ટ્સ) પર કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે, તેમાંથી માત્ર એક તૃતીયાંશ લોકોને જ આ યોજના વિશે જાણકારી હતી, અને માત્ર ૬% લોકોએ જ ડોક્ટરો પાસે જેનરિક દવાઓની માંગણી કરી હતી. જોકે, આ તારણો સમગ્ર રાષ્ટ્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નથી.
  • દર્દીઓ મોટાભાગે ડોક્ટરોના પ્રિસ્ક્રિપ્શન પર આધાર રાખે છે. બીજી તરફ, નેશનલ મેડિકલ કમિશનના જેનરિક દવાઓ લખવા અંગેના નિર્દેશને, વ્યાવસાયિક સ્વાયત્તતા, જવાબદારી અને દવાની ગુણવત્તા અંગેના વાંધાઓને પગલે સ્થગિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.

 

PMBJP ને મજબૂત બનાવવા માટે કયા પગલાંની જરૂર છે?

  • જાહેર જાગૃતિ, પ્રિસ્ક્રિપ્શન પ્રથાઓ, ગ્રાહક ધારણાઓ, દવાની ઉપલબ્ધતા અને યોજનાના ઉપયોગ માટેના અવરોધોને આવરી લેતા સ્વતંત્ર, રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રતિનિધિત્વ કરતું સર્વેક્ષણ હાથ ધરો.
  • હાલના WHO-GMP પ્રાપ્તિ ધોરણો, NABL-માન્યતા પ્રાપ્ત બેચ પરીક્ષણ અને ભારતીય ફાર્માકોપીયા કમિશનના પ્રસ્તાવિત રેન્ડમ પરીક્ષણ પર નિર્માણ કરીને, સમયાંતરે, સ્વતંત્ર રીતે ચકાસી શકાય તેવા ગુણવત્તા-પરીક્ષણ પરિણામો પ્રકાશિત કરો.
  • અછત ઘટાડવા માટે હાલના ડિજિટલ ઇન્વેન્ટરી મોનિટરિંગ, માંગ આગાહી અને સમયસર ભરપાઈને મજબૂત બનાવો. જન ઔષધિ સુગમ એપ્લિકેશન દ્વારા દવાની ઉપલબ્ધતા માહિતીની ચોકસાઈ અને વિશ્વસનીયતામાં સુધારો કરો.
  • ગુણવત્તા-ખાતરીકૃત જેનરિકમાં વિશ્વાસ બનાવવા અને પારદર્શક બાયોઇક્વિવેલન્સ માહિતી દ્વારા સમર્થિત યોગ્ય પ્રિસ્ક્રિપ્શન સુધારાઓ પર વિચાર કરવા માટે તબીબી સંસ્થાઓ અને ડોકટરોના સંગઠનોને જોડો.
  • લક્ષિત જાગૃતિ ઝુંબેશ અને આરોગ્યસંભાળ સંસ્થાઓ દ્વારા આઉટરીચનો ઉપયોગ કરીને, તમામ આવક જૂથો માટે સસ્તું દવા આઉટલેટ તરીકે જન ઔષધિ કેન્દ્રોને પ્રોત્સાહન આપો.
  • સસ્તી દવાઓ અને પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ માટે નાણાકીય સહાયને મજબૂત બનાવો, કારણ કે 2023-24માં સરકારી આરોગ્ય ખર્ચ GDPના 1.43% હતો, જે રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય નીતિ, 2017 ના 2025 સુધીમાં GDPના 2.5% ના લક્ષ્યાંક સામે હતો. બહારના દર્દીઓની દવાનો ખર્ચ મોટે ભાગે AB PM-JAY ના હોસ્પિટલાઇઝેશન-કેન્દ્રિત કવરેજની બહાર રહે છે.

 

નિષ્કર્ષ 

  • પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના (PMBJP) એ દવાની પરવડે તેવી ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે, પરંતુ જાગૃતિ, સુલભતા, જાહેર વિશ્વાસ અને દવાની ઉપલબ્ધતામાં અંતરને કારણે તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા મર્યાદિત રહી છે. 
  • કેન્દ્રોના નેટવર્કનો વિસ્તાર કરવા માટે મજબૂત ગુણવત્તા ખાતરી, વિશ્વસનીય પુરવઠા શૃંખલા, જેનેરિક દવાઓની વધુ સ્વીકૃતિ અને જાહેર આરોગ્ય સંભાળ રોકાણમાં વધારો થવો જોઈએ. 
  • પુરાવા-આધારિત, સમાવેશી અભિગમ ખિસ્સામાંથી આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચ (OOPE) ઘટાડવામાં અને ભારતના યુનિવર્સલ હેલ્થ કવરેજ (UHC) ના લક્ષ્યને આગળ વધારવામાં મદદ કરી શકે છે.
DICS Branches

Our Branches

DICS Ahmedabad

Ahmedabad

(Head Office)

Address : 506, 3rd EYE THREE (III), Opp. Induben Khakhrawala, Girish Cold Drink Cross Road, CG Road, Navrangpura, Ahmedabad, 380009.


Mobile : 8469231587 / 9586028957

E-mail: dics.upsc@gmail.com

Gandhinagar

Address: A-306, The Landmark, Urjanagar-1, Opp. Spicy Street, Kudasan – Por Road, Kudasan, Gandhinagar – 382421


Mobile : 9723832444 / 9723932444

E-mail: dics.gnagar@gmail.com

DICS Vadodara

Vadodara

Address: Tithi Commercial Complex, 401/402 Productivity Road, Opp. Productivity House, Alkapuri, Vadodara, Gujarat – 390007


Mobile : 9725692037 / 9725692054

E-mail: dics.vadodara@gmail.com

DICS Surat

Surat

Address: 403, Raj Victoria, Opp. Pal Walkway, Near Galaxy Circle, Pal, Surat-394510


Mobile : 8401031583 / 8401031587

E-mail: dics.surat@gmail.com

DICS Ahmedabad

Ahmedabad (Associate Partner) Edukreme UPSC-GPSC Powered by DICS

Address: 303,305 K 158 Complex Above Magson, Sindhubhavan Road Ahmedabad-380059


Mobile : 9974751177 / 8469231587

E-mail: dicssbr@gmail.com

DICS New Delhi

New Delhi(In Association with Edge IAS)

Address: 57/17, 2nd Floor, Old Rajinder Nagar Market, Bada Bazaar Marg, Delhi-60


Mobile : 9104830862 / 9104830865

E-mail: dics.newdelhi@gmail.com