પ્રધાનમંત્રી ધન-ધન્ય કૃષિ યોજના

ચર્ચામાં કેમ?

• ૧૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ના રોજ છ વર્ષની પહેલ તરીકે શરૂ કરવામાં આવેલી \'પ્રધાનમંત્રી ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના\' (PMDDKY) એ તાજેતરમાં તેના અમલીકરણનું પ્રથમ વર્ષ પૂર્ણ કર્યું છે.

PM ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના વિશેની મુખ્ય બાબતો કઈ છે?

• પ્રધાનમંત્રી ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના (PMDDKY) નો ઉદ્દેશ્ય ૧૦૦ \'આકાંક્ષી કૃષિ જિલ્લાઓ\' (Aspirational Agricultural Districts) માં લક્ષિત અને જિલ્લા-વિશિષ્ટ હસ્તક્ષેપો દ્વારા કૃષિ અને સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓમાં પરિવર્તન લાવવાનો છે.
• આ યોજના ઓછી કૃષિ ઉત્પાદકતા, અપૂરતી સિંચાઈ વ્યવસ્થા, કૃષિ ધિરાણ (લોન) સુધી મર્યાદિત પહોંચ અને લણણી પછીના અપૂરતા માળખાકીય સુવિધાઓ જેવા પડકારોને ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરે છે.
• ૧૬ જુલાઈ ૨૦૨૫ના રોજ કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળ દ્વારા મંજૂર અને ૧૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ના રોજ ઔપચારિક રીતે શરૂ કરાયેલી આ યોજના ૨૦૨૫-૨૬થી શરૂ કરીને છ વર્ષ માટે અમલમાં મૂકવામાં આવશે.
• તે નીતિ આયોગ (NITI Aayog) ના \'આકાંક્ષી જિલ્લા કાર્યક્રમ\' (Aspirational Districts Programme) માંથી પ્રેરણા લે છે, જેમાં કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રો પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો:

• કૃષિ ઉત્પાદકતામાં વધારો કરવો અને પાક વિવિધતા તેમજ ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવું.
• પંચાયત અને બ્લોક સ્તરે લણણી પછીની સંગ્રહ સુવિધાઓમાં વધારો કરવો.
• સિંચાઈ સુવિધાઓમાં સુધારો કરવો અને ટૂંકા ગાળાના તથા લાંબા ગાળાના કૃષિ ધિરાણની સુલભતા વધારવી.
• જિલ્લાઓની પસંદગી: ૧૦૦ જિલ્લાઓની પસંદગી ત્રણ મુખ્ય સૂચકાંકોના આધારે કરવામાં આવી હતી: ઓછી કૃષિ ઉત્પાદકતા, ઓછી પાક સઘનતા (cropping intensity) અને કૃષિ ધિરાણનું ઓછું વિતરણ.
• રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો વચ્ચે જિલ્લાઓની ફાળવણીમાં તેમના \'ચોખ્ખા વાવેતર વિસ્તાર\' (net cropped area) અને \'કાર્યકારી જમીન ધારણા\' (operational holdings) ના હિસ્સાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યો હતો, જેમાં દરેક રાજ્યમાંથી ઓછામાં ઓછા એક જિલ્લાની પસંદગી કરવામાં આવી હતી.
• આ યોજના ૧૧ મંત્રાલયો અને વિભાગોની ૩૬ કેન્દ્રીય યોજનાઓ તેમજ રાજ્યની યોજનાઓ અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને એકીકૃત કરે છે.
• કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ (DA&FW) અન્ય મંત્રાલયો/વિભાગો, નીતિ આયોગ, નાબાર્ડ (NABARD) અને રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના સંકલનમાં રહીને તેના અમલીકરણનું નેતૃત્વ કરે છે.

વહીવટી માળખું

• PMDDKY જિલ્લા, રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ત્રણ-સ્તરીય અમલીકરણ પદ્ધતિને અનુસરે છે. જિલ્લા સ્તર: જિલ્લા કલેક્ટર/ડીએમ (DM) ના અધ્યક્ષપદ હેઠળની \'જિલ્લા ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના સમિતિ\' જિલ્લા કાર્ય યોજના (DAP) તૈયાર કરે છે અને તેનો અમલ કરે છે.
• મુખ્ય સચિવના અધ્યક્ષપદ હેઠળની \'રાજ્ય ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના સમિતિ\' જિલ્લા કાર્ય યોજનાઓની સમીક્ષા અને દેખરેખ રાખે છે.

જિલ્લા કાર્ય યોજનાઓ

• સ્થાનિક કૃષિ જરૂરિયાતોને ઓળખવા અને યોગ્ય હસ્તક્ષેપો નક્કી કરવા માટે બેઝલાઇન અને ડાયગ્નોસ્ટિક વિશ્લેષણના આધારે DAP તૈયાર કરવામાં આવે છે.
• DAP સંબંધિત કેન્દ્ર અને રાજ્ય યોજનાઓને એક કરે છે અને પરિણામ-આધારિત લક્ષ્યો, વાર્ષિક સીમાચિહ્નો અને યોજના-સંલગ્ન હસ્તક્ષેપોનો ઉલ્લેખ કરે છે.
• DAP ને વાર્ષિક કાર્ય યોજનાઓમાં સમાવિષ્ટ કરવા માટે સંબંધિત રાજ્ય વિભાગોને મોકલવામાં આવે છે, જેનાથી જરૂરી મંજૂરીઓ અને ભંડોળ મુક્તિ શક્ય બને છે.
• 36 યોજનાઓમાં 121 સૂચકાંકો દ્વારા પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે, જેમાં 74 આઉટપુટ સૂચકાંકો અને 47 પરિણામ સૂચકાંકો શામેલ છે.
• આઉટપુટ સૂચકાંકો પર જિલ્લા પ્રદર્શનને માસિક ક્રમાંક આપવામાં આવે છે.

PMDDKY હેઠળ પ્રગતિ

• PM-DDKY ડેશબોર્ડ ઓક્ટોબર 2025ના છેલ્લા સપ્તાહમાં કાર્યરત થયું હતું, અને નવેમ્બર 2025થી આઉટપુટ સૂચકાંકો (output indicators) પર આધારિત માસિક ક્રમાંકન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
• PMDDKY હેઠળના તમામ 100 જિલ્લાઓએ તેમની જિલ્લા કાર્ય યોજનાઓ (DAPs) તૈયાર કરી છે અને તેનું અમલીકરણ ચાલી રહ્યું છે.
• નિયમિત સમીક્ષા અને દેખરેખ માટે રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી છે.
• તમામ 100 જિલ્લાઓએ ઓગસ્ટ 2026 સુધીનો આઉટપુટ-સૂચક ડેટા અને નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે આઉટકમ-સૂચક (પરિણામ-સૂચક) ડેટા સબમિટ કર્યો છે.
• કેન્દ્રીય નોડલ અધિકારીઓ નિયમિતપણે અમલીકરણની સમીક્ષા કરે છે અને જિલ્લાઓને માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
• જાહેર સાહસોના વિભાગે નાણાકીય વર્ષ 2026-27 અને 2027-28 દરમિયાન કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી (CSR) પ્રવૃત્તિઓ માટે કેન્દ્રીય જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (CPSEs) દ્વારા PMDDKY જિલ્લાઓને દત્તક લેવાનો સમાવેશ કર્યો છે.
• 100 જિલ્લાઓનો સરેરાશ સ્કોર એપ્રિલ 2026માં 18.85 હતો જે વધીને ઓગસ્ટ 2026માં 46.89 થયો છે, જે 28.04 પોઈન્ટનો સુધારો દર્શાવે છે.

PM-DDKY FPO સંગમ

• ડિસેમ્બર 2025માં યોજાયેલ PM-DDKY ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન (FPO) સંગમે ખેડૂતો અને FPO માટે તેમના અનુભવોની આપ-લે કરવા તેમજ ઉત્પાદકતામાં સુધારો, બજાર સુધી પહોંચ અને આવક વૃદ્ધિની તકો તપાસવા માટે એક મંચ પૂરું પાડ્યું હતું.
• આ કાર્યક્રમમાં 15 રાજ્યો અને 33 PMDDKY જિલ્લાઓમાંથી 72થી વધુ FPO એકત્રિત થયા હતા.
• ચર્ચાઓમાં પ્રાકૃતિક ખેતી, તેલીબિયાં, મધમાખી ઉછેર, સુરક્ષિત ખેતી (protected cultivation), સૂક્ષ્મ સિંચાઈ, સંસ્થાકીય ધિરાણ અને ડિજિટલ કૃષિ જેવા વિષયો આવરી લેવામાં આવ્યા હતા.

નિષ્કર્ષ

• PMDDKY એ કૃષિ વિકાસ માટે જિલ્લા-કેન્દ્રિત, સંકલન-આધારિત અને પરિણામ-લક્ષી અભિગમ રજૂ કરે છે. તેની લાંબાગાળાની સફળતા અસરકારક અમલીકરણ, સંકલિત દેખરેખ અને કૃષિ માળખાગત સુવિધાઓ તથા ઉત્પાદકતામાં થયેલા સુધારાઓને ખેડૂતોની ઊંચી અને વધુ ટકાઉ આવકમાં પરિવર્તિત કરવા પર નિર્ભર રહેશે.