પોષણ ટ્રેકર: ભારતનું રીઅલ-ટાઇમ પોષણ નિરીક્ષણ પ્લેટફોર્મ

સમાચારમાં કેમ?

• પોષણ ટ્રેકર ભારતના રીઅલ-ટાઇમ પોષણ દેખરેખ પ્લેટફોર્મ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જેણે તમામ 28 રાજ્યો અને 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કવરેજ પ્રાપ્ત કર્યું છે અને 8.93 કરોડથી વધુ લાભાર્થીઓની નોંધણી કરી છે (મે 2026). 
• તે મિશન પોષણ 2.0 હેઠળ રીઅલ-ટાઇમ પોષણ દેખરેખ, આધાર-આધારિત લાભાર્થી ટ્રેકિંગ અને પુરાવા-આધારિત શાસનને સક્ષમ કરીને ડિજિટલ ઇન્ડિયાની સફળતાની વાર્તા બની ગયું છે.

પોષણ ટ્રેકર વિશે મુખ્ય તથ્યો શું છે?

• “પોષણ ટ્રેકર એ મોબાઇલ-આધારિત શાસન એપ્લિકેશન છે જે પોષણ અભિયાન અને મિશન પોષણ 2.0 ની ડિજિટલ કરોડરજ્જુ તરીકે સેવા આપે છે.”
• તે માર્ચ 2021 માં મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા રાષ્ટ્રીય ઈ-ગવર્નન્સ વિભાગના સહયોગથી શરૂ કરવામાં આવી હતી.
• તે સમગ્ર ભારતમાં આંગણવાડી કેન્દ્રો દ્વારા આપવામાં આવતી પોષણ સેવાઓનું વાસ્તવિક સમયનું નિરીક્ષણ સક્ષમ બનાવે છે.
• તે ટેકનોલોજી-આધારિત દેખરેખ, લાભાર્થી ટ્રેકિંગ અને પુરાવા-આધારિત નિર્ણય લેવા દ્વારા પોષણ શાસનને મજબૂત બનાવે છે. 
• તેનો હેતુ બાળકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ અને કિશોરીઓ માટે સેવા વિતરણમાં સુધારો કરવાનો છે.
• આ પ્લેટફોર્મ બાળકો, સગર્ભા સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ અને કિશોરીઓ જેવી મુખ્ય શ્રેણીઓમાં લાભાર્થીઓને ટ્રેક કરે છે. તે આધાર-પ્રમાણિત ડેટાનો ઉપયોગ કરીને 7.7 કરોડથી વધુ બાળકો માટે લાઇવ માસિક ડેટાબેઝ જાળવે છે. 
• તે સ્ટંટિંગ, વેસ્ટિંગ, ઓછુ વજન, ગંભીર તીવ્ર કુપોષણ, મધ્યમ તીવ્ર કુપોષણ અને વધુ વજન અથવા સ્થૂળતા જેવા સૂચકોને ટ્રેક કરે છે. પોષણ ટ્રેકર 0-5 વર્ષની વયના બાળકોના વિકાસનું નિરીક્ષણ સક્ષમ બનાવે છે. મે 2026 સુધીમાં, તેણે 6.3 કરોડથી વધુ બાળકોનું નિરીક્ષણ કર્યું, જે લગભગ 94% નોંધાયેલા લાભાર્થીઓને આવરી લે છે.

મુખ્ય વિશેષતાઓ:

• તે છેલ્લા માઇલ પ્રમાણીકરણ અને સેવા વિતરણ ટ્રેકિંગ માટે ચહેરાની ઓળખ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરે છે.
• તે આંગણવાડી કાર્યકરો દ્વારા માળખાગત મુલાકાતો માટે IT-સક્ષમ હોમ વિઝિટ શેડ્યૂલર પ્રદાન કરે છે.
• તેમાં WHO બાળ વિકાસ ધોરણો પર આધારિત પોષણ કેલ્ક્યુલેટર શામેલ છે.
• તે 3-6 વર્ષની વયના બાળકો માટે પ્રારંભિક બાળપણ સંભાળ અને શિક્ષણ (ECCE) શિક્ષણ સામગ્રી પણ પ્રદાન કરે છે.
• આ એપ્લિકેશન ગણવાડી કાર્યકરોને સેવા વિતરણ, લાભાર્થીઓની વિગતો, વૃદ્ધિ ડેટા અને ઘરની મુલાકાતો ડિજિટલ રીતે રેકોર્ડ કરવામાં મદદ કરે છે. પ્લેટફોર્મનો અસરકારક ઉપયોગ સક્ષમ કરવા માટે સ્માર્ટફોન, ઇન્ટરનેટ સપોર્ટ અને વૃદ્ધિ દેખરેખ ઉપકરણો પ્રદાન કરવામાં આવ્યા છે.
• પોષણ ટ્રેકર આંગણવાડી સેવાઓ હેઠળ પૂરક પોષણ કાર્યક્રમના વિતરણનું નિરીક્ષણ કરે છે. મે 2026 ના ડેટા મુજબ, 5.5 કરોડથી વધુ લાભાર્થીઓએ ઓછામાં ઓછા 15 દિવસ માટે પૂરક પોષણ મેળવ્યું, જ્યારે 5.17 કરોડ લાભાર્થીઓએ ઓછામાં ઓછા 21 દિવસ માટે તે મેળવ્યું.

માન્યતા:

• \'પોષણ ટ્રેકર\' (Poshan Tracker) ને WHO અને UNICEF જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ દ્વારા સરાહના મળી છે.
• તેને ૨૦૨૩માં મહિલા સશક્તિકરણ અંગેની G20 મંત્રીસ્તરીય પરિષદમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
• તેણે ૨૦૨૪માં ઈ-ગવર્નન્સ માટેનો રાષ્ટ્રીય સુવર્ણ પુરસ્કાર (National Award for e-Governance Gold Award) જીત્યો હતો.
• તેને એપ્રિલ ૨૦૨૫માં જાહેર વહીવટમાં શ્રેષ્ઠતા માટેનો વડાપ્રધાન પુરસ્કાર પણ પ્રાપ્ત થયો હતો.

પોષણ અભિયાન શું છે?

• “આ મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયની એક મુખ્ય પહેલ છે, જેની શરૂઆત 8 માર્ચ 2018ના રોજ રાજસ્થાનના ઝુંઝુનુ ખાતે કરવામાં આવી હતી. આ કાર્યક્રમનો ઉદ્દેશ્ય લક્ષિત અને સંકલિત અભિગમ દ્વારા કિશોરીઓ, સગર્ભા સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ અને બાળકો (0-6 વર્ષ)ની પોષણ સંબંધી જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવાનો છે.”
• તેનો ઉદ્દેશ્ય સ્ટંટિંગ (વય પ્રમાણે ઓછી ઊંચાઈ), કુપોષણ, એનિમિયા (નાના બાળકો, મહિલાઓ અને કિશોરીઓમાં) અને જન્મ સમયે ઓછું વજન હોવાની સમસ્યામાં વાર્ષિક ધોરણે અનુક્રમે 2%, 2%, 3% અને 2%નો ઘટાડો કરવાનો છે.
• બાળકના જીવનના પ્રથમ 1,000 દિવસો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ICDS, NHM અને PMMVY દ્વારા આરોગ્ય સેવાઓને મજબૂત બનાવવી.
• સર્વાંગી પોષણ માટે પાણી અને સ્વચ્છતા જેવા મંત્રાલયોને એકીકૃત કરે છે. 
• નીતિ આયોગની આગેવાની હેઠળ, ભારતના પોષણ પડકારો પર રાષ્ટ્રીય પરિષદ, નીતિનું માર્ગદર્શન આપે છે અને ત્રિમાસિક ધોરણે પોષણ કન્વર્જન્સની સમીક્ષા કરે છે. 
• આંગણવાડી સેવાઓના વિતરણને મજબૂત બનાવવા માટે રીઅલ-ટાઇમ ડેટા અને દેખરેખ માટે પોષણ ટ્રેકર અને ICDS-કોમન એપ્લિકેશન સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરે છે. 
• સમુદાય-આગેવાની હેઠળ પોષણ જાગૃતિ અને વર્તણૂકીય પરિવર્તનને પ્રોત્સાહન આપે છે.