ગોબરધન (GOBARdhan): રાષ્ટ્રીય પરિપત્રક જૈવ-ઊર્જા યોજના

ચર્ચામાં કેમ?

• તાજેતરમાં, કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે જૈવિક કચરાને સ્વચ્છ ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરવા અને ગ્રામીણ સમૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે \'ગોબરધન\' (GOBARdhan) - રાષ્ટ્રીય પરિપત્ર જૈવ-ઊર્જા યોજના (National Circular Bioenergy Scheme) ને મંજૂરી આપી છે.

ગોબરધન રાષ્ટ્રીય પરિપત્ર જૈવ-ઊર્જા યોજના વિશેની મુખ્ય બાબતો કઈ છે?

• ગોબરધન અથવા રાષ્ટ્રીય પરિપત્ર જૈવ-ઊર્જા યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય પશુઓના કચરા, પાકના અવશેષો, રસોડાના કચરા અને બજારના કચરા જેવા જૈવિક કચરાને કોમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસ (CBG) અને બાયો-સ્લરીમાં રૂપાંતરિત કરવાનો છે.
• 6 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ મંજૂર કરાયેલી આ યોજનાનું અમલીકરણ પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય હેઠળ નાણાકીય વર્ષ 2026-27 થી 2035-36 દરમિયાન કરવામાં આવશે.
• આ યોજના માટે કુલ ₹23,731 કરોડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે અને તે અગાઉ વિખરાયેલી CBG ઇકોસિસ્ટમને એકીકૃત રાષ્ટ્રીય માળખા હેઠળ લાવે છે.
• આ યોજના છ વિકાસલક્ષી પરિબળો (growth engines) પર આધારિત છે, જેમાં ઉત્પાદનની ખાતરીપૂર્વકની ખરીદી (assured offtake), કિંમત નિર્ધારણ, મૂડી સહાય, પાઇપલાઇન્સ, ક્રેડિટ ગેરંટી અને ઇકોસિસ્ટમનો વિકાસ સામેલ છે.
• આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક CBG ઉત્પાદનમાં લગભગ દસ ગણો વધારો કરવાનો, ખાનગી રોકાણ આકર્ષવાનો અને એવી પરિપત્ર જૈવ-અર્થવ્યવસ્થા (circular bioeconomy) વિકસાવવાનો છે જેમાં કચરો વિકાસમાં મદદરૂપ થાય, ગામડાં સ્વચ્છ-ઊર્જા કેન્દ્રો બને અને ખેડૂતો રાષ્ટ્રીય ઊર્જા સુરક્ષામાં યોગદાન આપે.
• ભારત તેની કુદરતી ગેસની જરૂરિયાતોના લગભગ અડધા ભાગની આયાત કરે છે, જ્યારે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) - જેના દ્વારા તેની LNG આયાતનો લગભગ 55-60% હિસ્સો પસાર થાય છે - ત્યાં થતા અવરોધો સ્થાનિક ઊર્જા ઉત્પાદન અને સુરક્ષાને મજબૂત કરવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.
• ગોબરધન યુનિફાઇડ રજીસ્ટ્રેશન પોર્ટલ હાલના અને પ્રસ્તાવિત CBG/Bio-CNG પ્લાન્ટ્સને MoPNG (પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય) ની સહાય મેળવવા માટે જરૂરી રજીસ્ટ્રેશન નંબર મેળવવાની સુવિધા આપે છે.
• 6 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, 1,908 પ્લાન્ટ્સ નોંધાયેલા હતા, જેમાં 0.4 MMSCMD ઉત્પાદન કરતા 217 કાર્યરત (commissioned) પ્લાન્ટ્સ અને નિર્માણાધીન 339 પ્લાન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.

ગોબરધન યોજનાના અપેક્ષિત પરિણામો શું છે?

• ખાતરીપૂર્વક ઉપાડ, સ્થિર કિંમત, મૂડી સહાય અને સુધારેલ સંસ્થાકીય ધિરાણ પ્રોજેક્ટની કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરશે અને મોટા પાયે ખાનગી રોકાણ આકર્ષિત કરશે.
• CBG ઉદ્યોગના વિસ્તરણથી દસ વર્ષમાં ભારતના GDPમાં ₹75,000 કરોડથી વધુનું યોગદાન મળવાની અપેક્ષા છે.
• આ ક્ષેત્ર 1.5 લાખથી વધુ નોકરીઓ ઉત્પન્ન કરવાનો અને ખેડૂતો, ફીડસ્ટોક એગ્રીગેટર્સ, સહકારી અને ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકો માટે વધારાની આવકની તકો ઊભી કરવાનો અંદાજ છે.
• કૃષિ અવશેષો, પશુઓનું છાણ, મ્યુનિસિપલ કાર્બનિક કચરો અને અન્ય બાયોમાસ સંસાધનોને ઉત્પાદક રીતે સ્વચ્છ ઇંધણ અને કાર્બનિક ખાતરમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવશે, જેનાથી બિનવ્યવસ્થાપિત કચરો અને લેન્ડફિલ નિકાલમાં ઘટાડો થશે.
• અશ્મિભૂત ઇંધણના સ્થાનાંતરણ અને લેન્ડફિલ્સમાંથી કાર્બનિક કચરાના ડાયવર્ઝનથી 40 મેટ્રિક ટનથી વધુ CO₂ ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે.
• આ યોજના લગભગ 250 MMT ઓર્ગેનિક ખાતરનું ઉત્પાદન કરવાની અપેક્ષા રાખે છે, જ્યારે આથો આપેલા ઓર્ગેનિક ખાતર અને પ્રવાહી આથો આપેલા ઓર્ગેનિક ખાતરના ઉત્પાદન, મૂલ્યવર્ધન અને ઉપયોગનો વિસ્તાર કરે છે.

નિષ્કર્ષ

• \'ગોબરધન\' (GOBARdhan) નિશ્ચિત માંગ, સ્થિર ભાવો, મૂડી સહાય, પાઇપલાઇન જોડાણ અને ધિરાણ સહાયનો સમન્વય સાધીને ભારતના જૈવિક કચરાને સ્વચ્છ ઊર્જા, ગ્રામીણ આવક અને આર્થિક મૂલ્યમાં પરિવર્તિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. 
• CBG ઇકોસિસ્ટમના વ્યાપને વધારીને, તે ઊર્જા સુરક્ષા, \'વેસ્ટ-ટુ-વેલ્થ\' (કચરામાંથી સંપત્તિ), ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ, \'આત્મનિર્ભર ભારત\' અને \'વિકસિત ભારત\'ના લક્ષ્યોને આગળ વધારે છે.