વિશ્વ વન્યજીવન દિવસ2026

• ૩માર્ચનારોજ \'ઔષધીયઅનેસુગંધિતછોડ: આરોગ્ય, વારસો અને આજીવિકાનું સંરક્ષણ\' થીમ સાથે વિશ્વ વન્યજીવન દિવસ ૨૦૨૬ઉજવવામાંઆવ્યો, જે જંગલી પ્રાણીસૃષ્ટિ અને વનસ્પતિની લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પરના સંમેલન (CITES) ને અપનાવવાની યાદમાં ઉજવવામાં આવ્યો.
• ૨૦ડિસેમ્બર૨૦૧૩નારોજસંયુક્તરાષ્ટ્રમહાસભા (UNGA) દ્વારા તેના ૬૮માસત્રદરમિયાન૩માર્ચનેવિશ્વવન્યજીવનદિવસતરીકેજાહેરકરીનેઆદિવસનેસત્તાવારરીતેનિયુક્તકરવામાંઆવ્યોહતો.

ભારતમાં ઔષધીય છોડનું સંરક્ષણ

• ભારતમાં વનસ્પતિ વિવિધતા: ભારત, એક મેગા-જૈવવિવિધતા ધરાવતો રાષ્ટ્ર, ૪૫,૦૦૦વનસ્પતિપ્રજાતિઓસાથેવૈશ્વિકજૈવવિવિધતાના૭% ધરાવેછે, જેમાંથી ૧૫,૦૦૦ઔષધીયછોડછેઅનેલગભગ૮,૦૦૦પ્રજાતિઓનોઉપયોગભારતીયદવાપ્રણાલીઓ (આયુર્વેદ, સિદ્ધ, યુનાની) અને લોક દવાઓમાં થાય છે.
• ભારતના લગભગ 70% ઔષધીય વનસ્પતિઓ પશ્ચિમ ઘાટ, પૂર્વી ઘાટ, હિમાલય અને અરવલ્લી પર્વતમાળામાં જોવા મળે છે.
• સંરક્ષણ અભિગમો: ભારત કુદરતી નિવાસસ્થાનોમાં 115 ઔષધીય વનસ્પતિ સંરક્ષણ ક્ષેત્રો (MPCAs) દ્વારા ઇન-સીટુ સંરક્ષણ અને નવી દિલ્હી સ્થિત રાષ્ટ્રીય બીજ જનીન બેંક ખાતે એક્સ-સીટુ સંરક્ષણનો ઉપયોગ કરે છે.

રાષ્ટ્રીય ઔષધીય વનસ્પતિ બોર્ડ (NMPB): 

• આયુષ મંત્રાલય હેઠળની નોડલ એજન્સી ઔષધીય વનસ્પતિઓના સંરક્ષણ, વિકાસ અને ટકાઉ વ્યવસ્થાપન માટે કેન્દ્રીય ક્ષેત્ર યોજનાનો અમલ કરે છે, જે સંરક્ષણ, ખેતી, સંશોધન અને માર્કેટિંગ માળખાને ટેકો આપે છે.

મુખ્ય સરકારી પહેલ:

• રાષ્ટ્રીય આયુષ મિશન (NAM) 2014 અને સંકલિત બાગાયત વિકાસ મિશન (MIDH) ખેતી પ્રણાલીઓ સાથે સંકલિત ઔષધીય વનસ્પતિ ખેતીને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• e-CHARAK પ્લેટફોર્મ બહુવિધ સ્થાનિક ભાષાઓમાં 25 હર્બલ બજારોમાંથી 100 ઔષધીય વનસ્પતિઓના પખવાડિયાના ભાવ અપડેટ સાથે બજાર ઍક્સેસની સુવિધા આપે છે.
• ઔષધી વનસ્પતિ મિત્ર કાર્યક્રમ (AVMP) ઔષધીય વનસ્પતિ સંરક્ષણમાં ઉત્કૃષ્ટ યોગદાનને માન્યતા આપે છે.
• ઔષધીય વનસ્પતિ વ્યવસાય કેન્દ્ર (MPBC) ઘટક લણણી પછીના સંચાલન, વૈજ્ઞાનિક સંગ્રહ અને ગુણવત્તા પરીક્ષણ માળખાને સમર્થન આપે છે.
• GI ટૅગ કરેલ ઔષધીય છોડ: ભારતે ભૌગોલિક સંકેત (GI) ટૅગ દ્વારા તેના ઔષધીય છોડના વારસાનું રક્ષણ કર્યું છે જેમાં પંચકર્મ ઉપચાર માટે નવરા ચોખા (કેરળ), લીલી એલચી (કેરળ અને કર્ણાટક), ગંજમ કેવડા ફૂલ (ઓડિશા), કેસર (જમ્મુ અને કાશ્મીર), અને તાજેતરમાં નવેમ્બર 2025 માં નોંધાયેલ \'નાગૌરી અશ્વગંધા\' (રાજસ્થાન)નો સમાવેશ થાય છે.